Er zijn expedities in de Siera die worden herinnerd om wat er tijdens de strijd gebeurde. Tabuk wordt herinnerd om wat er vóór de strijd gebeurde, onderweg en in Medina terwijl het leger optrok. Er vond bij Tabuk geen slag plaats. Het Byzantijnse leger dat naar verluidt was gemobiliseerd trok zich terug voordat de confrontatie kon plaatsvinden. Maar de expeditie naar Tabuk openbaarde meer over de gemeenschap van de Metgezellen ﵃, over hun geloof, hun zwakheden en hun berouw, dan menige veldslag had kunnen doen. Het was de laatste grote expeditie van de Profeet ﷺ en zij werd door de Koran meer uitvoerig behandeld dan welke andere expeditie ook.
De Context
Na de opening van Mekka en de slag bij Hunayn hadden delegaties uit heel Arabië de weg naar Medina gevonden. Stam na stam stuurde vertegenwoordigers om Islam aan te nemen en trouw te zweren aan de Profeet ﷺ. Het negende jaar na de Hijra staat bekend als het jaar van de delegaties. De Arabische wereld had haar keuze gemaakt.
Maar buiten Arabië lag een andere wereld. De berichten die de Profeet ﷺ bereikte waren verontrustend. Heraclius, de keizer van Byzantium, zou een groot leger hebben samengesteld in de grensgebieden van Syrië, met steun van de Arabische vazalstammen van de Ghassan. De aanleiding was mogelijk de slag bij Mu’tah, die de Byzantijnen had laten zien dat de Islamitische staat bereid was haar grenzen op te zoeken. Nu, zo luidden de berichten, bereidden zij een tegenzet voor.
De omstandigheden voor een expeditie waren zwaar. Het was de heetste tijd van het jaar. De dadels stonden op het punt geoogst te worden en de mensen wilden thuis blijven. De afstand naar Tabuk, in het noordwesten van het Arabisch Schiereiland, was groter dan welke expeditie de moslims eerder hadden ondernomen. En anders dan bij eerdere expedities maakte de Profeet ﷺ ditmaal zijn bestemming bekend, zodat de Metgezellen ﵃ zich goed konden voorbereiden op wat een lange en moeilijke tocht zou zijn.
De Oproep en de Reacties
De Profeet ﷺ riep op tot deelname en vroeg de bemiddelden onder zijn Metgezellen ﵃ bij te dragen aan de uitrusting van het leger. De reacties openbaarden de werkelijke staat van de gemeenschap.
Uthman ibn Affan ﵁ rustte op eigen kosten driehonderd kamelen uit met hun volledige bepakking en voegde daar honderd paarden aan toe. Hij legde de bijdragen voor de Profeet ﷺ neer.
Profeet ﷺ: (Heft zijn handen op in gebed) O Allah, wees tevreden met Uthman, want ik ben tevreden met hem. O Allah, vergeef Uthman wat hij heeft verborgen en wat hij heeft getoond.
Abu Bakr ﵁ bracht alles wat hij bezat.
Profeet ﷺ: Wat heb jij voor jouw gezin achtergelaten, o Abu Bakr?
Abu Bakr al-Siddiq ﵁: Allah ﷻ en Zijn Boodschapper.
Umar ibn al-Khattab ﵁ bracht de helft van zijn bezit, overtuigd dat hij dit keer Abu Bakr ﵁ zou overtreffen.
Umar ibn al-Khattab ﵁: (Bij zichzelf) Vandaag zal ik Abu Bakr overtreffen.
Profeet ﷺ: Wat heb jij voor jouw gezin achtergelaten, o Umar?
Umar ﵁: De helft van mijn bezit.
(Umar ﵁ begreep toen dat hij Abu Bakr ﵁ nooit zou overtreffen)
Abd al-Rahman ibn Awf ﵁ bracht twee honderd ounce zilver. Gewone Metgezellen ﵃ brachten wat zij konden missen. Een groep arme mannen die niets te bieden hadden kwamen naar de Profeet ﷺ en vroegen om vervoer. Toen de Profeet ﷺ hun zei dat hij niets voor hen had, keerden zij huilend terug.
وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوۡكَ لِتَحۡمِلَهُمۡ قُلۡتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحۡمِلُكُمۡ عَلَيۡهِ تَوَلَّوۡاْ وَّأَعۡيُنُهُمۡ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمۡعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُواْ مَا يُنفِقُونَ
En er is geen bezwaar tegen degenen die bij jou kwamen opdat jij hen zou vervoeren en jij zei: ik vind niets waarop ik jullie kan vervoeren, en zij zich afwendden terwijl hun ogen overstroomden van tranen uit verdriet dat zij niets konden vinden om uit te geven.
Soera Al-Tawba: 92
Tegenover deze oprechtheid stonden de hypocrieten, die excuus na excuus aandroegen om thuis te blijven. Zij waren in aantal gegroeid naarmate de Islamitische staat sterker was geworden, mensen die de voordelen van de gemeenschap zochten zonder de verplichtingen te dragen. De Profeet ﷺ aanvaardde hun excuses uiterlijk maar Allah ﷻ openbaarde hun werkelijke staat in de verzen die tijdens en na de expeditie neerdaalden.
De Hypocrieten en de Moskee van Schade
Voordat het leger vertrok bouwde een groep hypocrieten een moskee in de wijk Quba, vlak bij de eerste moskee die de Profeet ﷺ na zijn aankomst in Medina had gesticht. Zij vroegen hem de nieuwe moskee in te wijden door er gebed te verrichten. De Profeet ﷺ zei dat hij dit bij terugkomst zou doen. Onderweg daalde de openbaring neer.
وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مَسۡجِدٗا ضِرَارٗا وَكُفۡرٗا وَتَفۡرِيقَۢا بَيۡنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَإِرۡصَادٗا لِّمَنۡ حَارَبَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ مِن قَبۡلُۚ وَلَيَحۡلِفُنَّ إِنۡ أَرَدۡنَآ إِلَّا ٱلۡحُسۡنَىٰۖ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ
En degenen die een moskee hebben genomen als schade, ongeloof en verdeeldheid onder de gelovigen, en als uitkijkpost voor wie eerder streden tegen Allah en Zijn Boodschapper. Zij zullen zeker zweren: wij wilden slechts het goede. En Allah getuigt dat zij leugenaars zijn.
Soera Al-Tawba: 107
Bij terugkomst beval de Profeet ﷺ de moskee af te breken en te verbranden. Zij werd Masjid al-Dirar genoemd, de Moskee van Schade, en haar naam bleef als waarschuwing in de Koran bewaard.
De Tocht
Het leger trok op in de hitte. De omstandigheden waren zo zwaar dat de expeditie later Jaysh al-Usra werd genoemd, het Leger van de Moeilijkheid. Mannen deelden dadels, soms één dadel per man per dag. Het water raakte op. Kamelen werden geslacht voor het vocht in hun magen.
Metgezellen ﵃: (Melden aan de Profeet ﷺ) O Boodschapper van Allah, het water is op. Er is niets meer.
Profeet ﷺ: (Vraagt om het laatste restje water in een waterzak, steekt zijn handen erin en bidt)
(Water stroomt tussen zijn vingers door totdat iedereen heeft gedronken en de waterzakken zijn gevuld)
Mu’adh ibn Jabal ﵁: Bij Allah, dit is beter dan alles op aarde.
Onderweg viel een man achter die te zwak was geworden om verder te marcheren. Zijn kameel had hem in de steek gelaten.
Metgezellen ﵃: O Boodschapper van Allah, die en die is achtergebleven.
Profeet ﷺ: Laat hem. Als er goed in hem zit zal Allah ﷻ hem bij jullie brengen. Als het anders is heeft Allah ﷻ jullie van hem verlost.
(De man bereikt het leger later op eigen kracht)
Profeet ﷺ: (Tegen de man) Wat heeft jou tegengehouden?
Man: Mijn kameel, o Boodschapper van Allah.
Profeet ﷺ: Wie gehoorzaamt Allah ﷻ en Zijn Boodschapper wordt niet tegengehouden.
De Aankomst bij Tabuk
Het leger bereikte Tabuk na een lange en uitputtende mars. Van het Byzantijnse leger was geen spoor. De berichten over een gemobiliseerde Byzantijnse macht waren ofwel overdreven ofwel Heraclius had besloten de confrontatie te vermijden na wat hij bij Mu’tah had gezien. De Profeet ﷺ bleef twintig dagen in Tabuk en sloot in die tijd verdragen met de leiders van de grensgebieden.
Yuhanna ibn Ru’ba, de heerser van Ayla aan de Golf van Aqaba, kwam persoonlijk naar de Profeet ﷺ en sloot een verdrag waarbij hij een jaarlijkse belasting betaalde en bescherming ontving. De bewoners van Adhruh en Jarba sloten vergelijkbare verdragen. De aanwezigheid van het leger bij Tabuk, ook zonder dat er een slag plaatsvond, bevestigde de reikwijdte van de Islamitische staat tot aan de grenzen van Byzantium.
De Drie Die Achterbleven
Onder de Metgezellen ﵃ die in Medina waren achtergebleven bevond zich een groep mannen die geen excuus hadden maar toch niet waren meegegaan. De meesten onder hen waren hypocrieten die logen over hun redenen. Maar drie mannen waren oprecht: Ka’b ibn Malik ﵁, Murara ibn al-Rabi ﵁ en Hilal ibn Umayya ﵁. Zij hadden geen excuus. Zij waren achtergebleven door uitstel, nalatigheid en de verleiding van de warmte en de oogst. En zij wisten het.
Toen de Profeet ﷺ terugkeerde kwamen de hypocrieten met hun excuses. Hij aanvaardde hun verklaringen uiterlijk en liet hun innerlijke staat aan Allah ﷻ over. Maar de drie oprechte mannen kwamen zonder excuus.
Ka’b ibn Malik ﵁: (Overlevering) Wanneer ik de Profeet ﷺ zag glimlachen de glimlach van iemand die boos is. Toen ik voor hem zat vroeg hij: waarom ben jij achtergebleven? Had jij geen kameel gekocht?
Ka’b ﵁: O Boodschapper van Allah, bij Allah, als ik voor iemand anders dan Allah ﷻ zou zitten zou ik denken dat ik door een excuus zijn ongenoegen kon vermijden. Maar bij Allah, ik weet dat als ik u vandaag een leugen vertel waarmee u tevreden bent, Allah ﷻ u spoedig boos op mij zal maken. En als ik u de waarheid vertel en u boos bent, ik hoop op de vergiffenis van Allah ﷻ. Ik had geen excuus. Bij Allah, ik was nog nooit sterker of rijker dan toen ik achterbleef.
Profeet ﷺ: Deze heeft de waarheid gesproken. Ga, totdat Allah ﷻ over jou oordeelt.
De Profeet ﷺ beval de gemeenschap elk contact met de drie mannen te verbreken. Vijftig dagen lang sprak niemand met hen. Zelfs hun vrouwen werden op afstand gehouden. De aarde, hoe wijd ook, voelde nauw voor hen aan.
Ka’b ibn Malik ﵁: (Overlevering) De aarde veranderde voor mij. De aarde die ik kende was niet dezelfde aarde. Vijftig nachten gingen voorbij zo. Op de negenenveertigste nacht bad ik op het dak van mijn huis. Toen hoorde ik een stem van de berg Sal: o Ka’b ibn Malik, goed nieuws.
(Ka’b ﵁ valt in sujud uit dankbaarheid)
(De Profeet ﷺ ontvangt de openbaring van hun vergiffenis tijdens het Fajrgebed en maakt het bekend)
Profeet ﷺ: (Tegen Ka’b ﵁ wanneer hij binnenkomt) Goed nieuws, o Ka’b. De beste dag die over jou is opgegaan sinds jouw moeder jou baarde.
Ka’b ﵁: Is dit van u, o Boodschapper van Allah, of van Allah ﷻ?
Profeet ﷺ: Nee, van Allah ﷻ.
(Ka’b ﵁ valt in sujud)
Allah ﷻ openbaarde over hen:
وَعَلَى ٱلثَّلَٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُواْ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ وَضَاقَتۡ عَلَيۡهِمۡ أَنفُسُهُمۡ وَظَنُّوٓاْ أَن لَّا مَلۡجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيۡهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡ لِيَتُوبُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ
En over de drie die achterbleven, totdat de aarde ondanks haar uitgestrektheid voor hen werd vernauwd en zij zichzelf benauwd voelden en zij dachten dat er geen toevlucht was van Allah dan bij Hem. Toen keerde Hij Zich naar hen opdat zij berouw zouden tonen. Voorwaar, Allah is de Berouwaanvaardende, de Genadevolle.
Soera Al-Tawba: 118
Ka’b ibn Malik ﵁ overleverde later dat een van de dingen waarop hij het meest trots was in zijn leven was dat hij de Profeet ﷺ de waarheid had verteld op die dag, terwijl een leugen hem alles had kunnen besparen. En hij zwoer dat hij Allah ﷻ nooit meer zou bedriegen zolang hij leefde.
De Betekenis van Tabuk
Tabuk was de laatste expeditie van de Profeet ﷺ. Er was geen slag geleverd maar de betekenis was groot. De Islamitische staat had getoond dat zij bereid was tot aan de grenzen van de grootste militaire macht van haar tijd op te trekken, in de heetste periode van het jaar, met onvoldoende voorraden en over een afstand die geen Arabisch leger eerder had afgelegd. Heraclius had gekozen niet te vechten. Die keuze was op zichzelf een erkenning.
Maar de diepste betekenis van Tabuk lag niet in de geopolitiek. Zij lag in wat de expeditie blootlegde over de gemeenschap: de oprechtheid van Abu Bakr ﵁ die alles gaf, de tranen van de arme mannen die niets hadden om te geven maar wilden, de eerlijkheid van Ka’b ibn Malik ﵁ die de waarheid koos boven gemak, en de vergiffenis van Allah ﷻ die neerdaalde op wie berouw toonde. De Koran legde dit alles vast in Soera Al-Tawba, de langste en zwaarste soera over de verhoudingen tussen geloof en hypocrisie, tussen oprechtheid en berekening, tussen wie de gemeenschap draagt en wie er slechts van profiteert.
De Profeet ﷺ zou na Tabuk niet meer ten strijde trekken. Wat volgde was iets anders: de afscheidspreek, de laatste les, het einde van een zending die de wereld had veranderd.