Al-Andalus

Al-Andalus (الأندلس) was de Arabische naam voor het islamitisch bestuurde deel van het Iberisch Schiereiland, van 711 tot 1492. Op zijn hoogtepunt omvatte het bijna heel Spanje en Portugal. De naam zou afstammen van 'Vandalusia' (land van de Vandalen) of mogelijk van een ouder pre-islamitisch toponiem. Acht eeuwen lang vormde Al-Andalus de westelijke vleugel van de islamitische wereld — een land waar Berberse soldaten, Arabische dichters en Joodse filosofen elkaar troffen.

In april 711 stak Tariq ibn Ziyad, een Berberse generaal in dienst van de Omajjadische gouverneur van Noord-Afrika Musa ibn Nusayr, de Straat over met ca. 7.000 mannen. De rots van Gibraltar (Jabal Tariq, ‘berg van Tariq’) is naar hem genoemd. In de Slag van Guadalete versloeg hij koning Roderik. Binnen vier jaar was vrijwel het hele schiereiland onder islamitisch bestuur. Een Berberse jonge generaal veroverde een Visigotisch koninkrijk dat al wankelde — geschiedenis maakt soms snelle, ongelooflijke wendingen.

De Convivencia (Spaans: ‘samenleven’) is de academische term voor de periodes waarin moslims, joden en christenen relatief vreedzaam samenleefden in Al-Andalus, vooral onder het Kalifaat van Córdoba (929–1031). Talen, wiskunde, dichtkunst en filosofie kruisten elkaar onophoudelijk. De Convivencia was niet idyllisch — er waren spanningen en vervolgingen — maar ze toont wat mogelijk is wanneer rechtvaardig bestuur en gedeelde geleerdheid elkaar versterken.

Onder de moslimgeleerden: Ibn Rushd (Averroës, gest. 1198, filosofie en geneeskunde), Ibn Hazm (gest. 1064, theologie en liefdesproza), Ibn Tufayl (gest. 1185, filosofische roman Hayy ibn Yaqzan), az-Zahrawi (Albucasis, gest. 1013, vader van de chirurgie), al-Idrisi (gest. 1165, cartografie). Onder de joodse: Maimonides (Rambam, geboren in Córdoba 1138). Hun werken trokken via Toledo en Salerno Europa binnen — en legden bij de Renaissance een stille schuld bij Al-Andalus die nooit volledig is erkend.

Op 2 januari 1492 gaf sultan Boabdil (Muhammad XII) Granada over aan Ferdinand en Isabella, de katholieke vorsten. Het was het einde van bijna 800 jaar islamitisch bestuur op het schiereiland. In datzelfde jaar werden joden uit Spanje verdreven en zeilde Columbus naar Amerika. Moslims werden onder druk gedwongen tot bekering of werden in 1609 definitief verdreven (de moriscos). Boabdils moeder zou hem berispt hebben: "Huil als een vrouw om wat je niet als man verdedigde" — een woord dat tot vandaag onder de Alhambra-poorten weerklinkt.