De Seltsjoeken

De Seltsjoeken waren een Oghuz-Turkse dynastie die zich in de 11e eeuw vanuit Centraal-Azië westwaarts uitbreidde, de Islam aannam in de soennitische vorm en het Abbasidische kalifaat in 1055 onder beschermheerschap nam. Op hun hoogtepunt regeerden zij van de Hindoekoesj tot de Middellandse Zee. De Seltsjoeken bewijzen dat de geschiedenis van de islam niet alleen door Arabieren is gemaakt — Turken, Berbers en Perzen droegen elk een eigen accent bij aan de muziek van de Oemma.

Op 26 augustus 1071 versloeg sultan Alp Arslan met ca. 30.000 ruiters het Byzantijnse leger van keizer Romanus IV Diogenes (60.000+) bij Manzikert in Oost-Anatolië. De keizer werd gevangengenomen. Geen enkele veldslag heeft de geografie van de Oemma meer veranderd: Anatolië, eeuwenlang het hart van Byzantium, werd binnen één generatie Turks en moslim — een verschuiving die tot vandaag voelbaar is.

Alp Arslan ('Heldhaftige Leeuw', regeerde 1063–1072) was de tweede Seltsjoekse sultan en de overwinnaar van Manzikert. Zijn naam in Turks-Mongoolse traditie betekent dapperheid en koningschap. Hij werd vermoord door een gevangengenomen Khwarazmische edelman die hij had willen sparen. Volgens overleveringen zou hij voor de slag tegen Manzikert hebben gebeden: 'O Allah, ik vecht voor Uw godsdienst — geef de overwinning aan wie U wilt.' De geschiedenis koos hem.

Nizam al-Mulk (1018–1092) was vizier onder Alp Arslan en Malik Shah, en de architect van het Seltsjoekse bestuur. Hij stichtte het Nizamiyya-onderwijssysteem (madrasas) in Bagdad, Nishapur en elders, dat de soennitische scholastiek voor eeuwen vormgaf. Hij schreef de Siyasatnama (Bestuursboek), een mijlpaal in islamitische politieke theorie. Hij werd vermoord door een Hashshashin-moordenaar — zijn dood markeert het einde van de Seltsjoekse stabiliteit en het begin van versnippering.

Na Manzikert (1071) bezetten Seltsjoekse stammen Anatolië, sloten de pelgrimsroutes naar Jeruzalem af en bedreigden Constantinopel. Keizer Alexius I Komnenos vroeg paus Urbanus II om militaire hulp; het concilie van Clermont (1095) riep daarop op tot de Eerste Kruistocht (1096–1099), die in 1099 Jeruzalem veroverde. De geschiedenis is een keten van onverwachte gevolgen — wat als een nederlaag van Byzantium begon, werd binnen 25 jaar een eeuwendurend kruistochtdebat.