Slag bij Uhud

De slag bij Uhud was geen verrassing. Zij was het onvermijdelijke gevolg van wat er bij Badr was gebeurd. De Quraish hadden hun beste mannen verloren: hun leiders, hun dichters, hun strijders. De schande brandde. En schande, in de Arabische cultuur van die tijd, kon slechts worden uitgewist door bloed.

De Aanleiding

De directe aanleiding voor Uhud was de karavaan die een jaar eerder aan de moslims was ontsnapt. Vóór Badr had Abu Sufyaan zijn karavaan met grote waarde vanuit Syrië naar Mekka geloodst, juist op het moment dat de Profeet ﷺ met zijn mannen uitrukte om haar te onderscheppen. De winst van die karavaan, naar schatting vijftigduizend dinaar, werd door de leiders van de Quraish bewust niet verdeeld. Abu Sufyaan drong erop aan dat dit geld gereserveerd zou worden voor de voorbereiding van een militaire campagne tegen Medina.

De Quraish waren het hier unaniem over eens. Zelfs degenen die normaal gesproken terughoudend waren in oorlogsvoering stemden in. De verliezen van Badr hadden alle interne oppositie het zwijgen opgelegd. Degene die aarzelde werd beschuldigd van lafheid of gebrek aan stamtrots. De sfeer in Mekka was er één van collectieve vastberadenheid.

Tegelijkertijd werkten zij diplomatiek. Boodschappers werden naar de stammen gestuurd die banden hadden met de Quraish: de Banu Kinanah, de Ahabish en andere bondgenoten. Zij werden opgeroepen om mee te trekken. Velen gaven gehoor aan die oproep, hetzij uit loyaliteit, hetzij uit berekening. Een groot leger begon zich te vormen.

De Voorbereiding van de Quraish

Abu Sufyaan ibn Harb nam het opperbevel op zich. Hij was na de dood van Abu Jahl de machtigste man van Mekka geworden en hij begreep dat zijn gezag afhankelijk was van wat hij nu zou leveren. Een tweede nederlaag zou zijn positie onherstelbaar beschadigen.

Het leger dat hij samenstelde was van een omvang die Arabië zelden had gezien: drieduizend man in totaal, van wie zevenhonderd in maliënkolder gehuld waren. Tweehonderd ruiters begeleidden het leger. Er waren drieduizend kamelen voor de bevoorrading en het transport. Maar wat dit leger onderscheidde van het leger bij Badr was niet alleen de omvang, het was de voorbereiding.

Abu Sufyaan had de fouten van Badr bestudeerd. Bij Badr hadden de Quraish hun mannen onderschat en de moslims overschat. Nu namen zij geen risico’s. De vrouwen van de gevallen leiders van Badr werden meegenomen om de mannen aan te vuren en vlucht te voorkomen. Hind bint Utbah, de vrouw van Abu Sufyaan en dochter van Utbah ibn Rabi’a die bij Badr was gesneuveld, was één van hen. Haar aanwezigheid was geen toeval. Zij was een levende herinnering aan de wraak die moest worden genomen.

Wahshi ibn Harb, een Abessinische slaaf die bekend stond om zijn trefzekere werpspeer, werd speciaal ingehuurd door Jubayr ibn Mut’im met één opdracht: de oom van de Profeet ﷺ, Hamza ibn Abd al-Muttalib ﵁, doden. Hamza ﵁ had bij Badr de vader van Jubayr gedood. De moord op Hamza ﵁ was zijn prijs voor vrijlating.

De Moslims Vernemen het Nieuws

De Profeet ﷺ werd tijdig geïnformeerd over de naderende expeditie. Zijn oom Al-Abbas ﵁, die nog in Mekka verbleef, stuurde een boodschapper met een brief naar Medina. De boodschapper reisde zo snel dat hij in drie dagen de afstand aflegde die normaal een week duurde.

De Profeet ﷺ riep zijn Metgezellen ﵃ bijeen voor overleg. Dit was zijn gewoonte: hij ﷺ hield van het raadplegen van zijn gemeenschap, ook wanneer hij zelf al een mening had gevormd. De vraag was simpel maar zwaarwegend: blijven zij in Medina en verdedigen zij de stad vanuit de gebouwen en straten, of trekken zij uit om de vijand buiten de stad tegemoet te komen?

De Profeet ﷺ zelf neigde naar het verdedigen vanuit Medina. Abdullah ibn Ubayy, de leider van de hypocrieten, sloot zich hier voor één keer bij aan, zij het om zijn eigen redenen. Medina verdedigen betekende dat zijn mannen minder risico liepen en dat hij meer controle had over de situatie.

Maar de jongere Metgezellen ﵃, onder wie velen die Badr hadden gemist en snakten naar de eer van het strijdveld, drongen aan op uittrekken.

De Profeet ﷺ gaf uiteindelijk gehoor aan hun wens. Maar de wijze mannen onder de Metgezellen ﵃, waaronder een aantal oudere Badr-veteranen, begrepen dat dit een beslissing was die de loop van de slag zou bepalen.

De Profeet ﷺ Rust Zich In

De Profeet ﷺ verrichtte het vrijdaggebed en preekte de gemeenschap toe. Na het gebed trok hij zich terug en kwam terug in zijn wapenrusting. Sommige Metgezellen ﵃ die eerder hadden aangedrongen op uittrekken, begonnen te aarzelen toen zij de Profeet ﷺ volledig bewapend zagen terugkomen.

Het was een beslissing genomen. Er was geen weg terug.

De Mobilisatie

Het leger van de Profeet ﷺ bestond uit duizend man toen zij Medina verlieten. Van deze duizend had Abdullah ibn Ubayy driehonderd man onder zijn bevel. Terwijl zij onderweg waren naar Uhud, keerde Abdullah ibn Ubayy zich plotseling om met zijn driehonderd man.

Met zijn terugtrekking liet hij de Profeet ﷺ achter met slechts zevenhonderd man, tegenover een leger van drieduizend. Het was geen spontane beslissing. Het was verraad, berekend en op het meest kwetsbare moment uitgevoerd. Twee stammen van de Ansar, de Banu Salamah en de Banu Harithah, overwogen even hem te volgen, maar Allah ﷻ hield hen vast.

Allah ﷻ zegt over dit moment:

De Positionering

Om te begrijpen wat er bij Uhud gebeurde, moet men het terrein begrijpen. De berg Uhud is een lange, massieve rotsformatie ten noorden van Medina, ongeveer vijf kilometer van de stad. Aan de voet van de berg, aan de zuidkant, strekt zich een vlakte uit die uitloopt op de Wadi Qanat, een droog rivierdal. Het was op deze vlakte dat de slag zou worden gestreden.

De Profeet ﷺ positioneerde zijn leger met de berg in de rug. Dit was een doordachte keuze: de berg beschermde hen aan de achterkant en zorgde ervoor dat de Quraish hen niet konden omsingelen. Aan de linkerzijde van het moslimse leger, waar de berg geleidelijk overging in lager terrein, bevond zich een kleine verhoogde heuvelrug die later bekend werd als Jabal al-Rumat, de Heuvel van de Boogschutters. Vanuit deze positie kon men de volledige flanken van het leger overzien en ruiterij die probeerde om te trekken tijdig onderscheppen.

De Profeet ﷺ wees Abdullah ibn Jubayr ibn al-Nu’man al-Ansari ﵁ aan als commandant van de boogschutters. Hij was een gerespecteerde man van de Aws en een veteraan van Badr. Vijftig boogschutters werden aan zijn bevel toevertrouwd.

Het was een bevel zonder enige ruimte voor interpretatie. De vijftig boogschutters op de heuvelrug waren de sleutel tot alles.

De Profeet ﷺ stelde de rest van zijn leger als volgt op. Zijn eigen positie was in het centrum, waar hij het geheel kon overzien en directe bevelen kon geven. Hamza ibn Abd al-Muttalib ﵁ commandeerde de voorhoede. Musab ibn Umayr ﵁, de eerste ambassadeur van Islam die jaren eerder naar Medina was gestuurd om de Ansar te onderwijzen, droeg de vlag van de Profeet ﷺ. Ali ibn Abi Talib ﵁ bevond zich dicht bij de Profeet ﷺ als zijn persoonlijke lijfwacht.

Aan de zijde van de Quraish was de commandostructuur eveneens doordacht opgesteld. Abu Sufyaan ibn Harb had het algehele opperbevel. De vlag van de Quraish werd gedragen door Talha ibn Abi Talha van de Banu Abd al-Dar, een stam aan wie de vlaginrichting van de Quraish van oudsher toebehoorde. Khalid ibn al-Walid, die bij Badr nog geen bevel voerde maar wiens militaire talent inmiddels breed bekend was, commandeerde de rechtervleugel van de Quraish. Ikrima ibn Abi Jahl, de zoon van de gevallen leider van Badr, commandeerde de linkervleugel. Safwaan ibn Umayya ondersteunde de ruiterij. Abu Sufyaan zelf hield toezicht vanuit het centrum.

Khalid ibn al-Walid had bij het aanschouwen van de opstelling van de moslims direct begrepen waar de kwetsbaarheid lag. De heuvelrug aan de linkerzijde was bezet door boogschutters, maar als zij hun positie zouden verlaten lag de gehele linkervleugel open voor een ruiterij-aanval. Hij wachtte zijn moment af.

De Strijd

De slag begon zoals gebruikelijk in de Arabische traditie, met een reeks tweegevechten om het moreel te bepalen. De drager van de Quraish-vlag, Talha ibn Abi Talha, trad als eerste naar voren. Hij was één van de gevaarlijkste strijders van de Quraish.

De vlag viel op de grond. Een broer van Talha, Uthman ibn Abi Talha, raapte hem op. Hamza ﵁ trad naar voren en doodde ook hem. De vlag werd wederom opgepakt door een andere man van de Banu Abd al-Dar. Ook hij sneuvelde. Dit herhaalde zich negen maal. Negen mannen raapten de vlag op en negen mannen werden gedood. De tiende was een slavin van de familie, die de vlag opraapte en haar arm verloor maar bleef staan. Uiteindelijk bleef de vlag op de grond liggen en niemand waagde het meer haar op te rapen. Het was een psychologisch verwoestend begin voor de Quraish.

Daarna brak de eigenlijke slag los. De moslims vochten met een furie die de Quraish verraste. Hamza ﵁ was als een kracht van de natuur, zijn zwaard maaiend door de rijen van de vijand. Abu Dujana al-Ansari ﵁ had vlak voor de slag om het zwaard van de Profeet ﷺ gevraagd.

Hij bond zijn rode hoofdband om zijn hoofd, zijn teken dat hij bereid was te sterven, en liep met sierlijke, trotse stappen naar de vijandelijke rijen. De Profeet ﷺ zag hem gaan.

Abu Dujana ﵁ baande zich een weg door de rijen van de Quraish. Hij naderde op een gegeven moment Hind bint Utbah, die de vrouwen aanvoerde in het aanmoedigen van de strijders. Zijn zwaard hing al boven haar hoofd maar hij hield in.

De Quraish werden teruggedrongen. Hun linies braken. Mannen vluchtten het slagveld af. De vrouwen die mee waren gekomen om de strijders aan te vuren sloegen zelf op de vlucht. De moslims zetten de achtervolging in en verzamelden buit. De overwinning leek totaal en onmiskenbaar.

De Ommekeer

Op de heuvelrug zagen de boogschutters hoe het Quraish-leger uiteenviel. Zij zagen hun kameraden de buit verzamelen. Sommigen begonnen af te dalen.

De meesten luisterden niet. Slechts een handvol bleef bij Abdullah ibn Jubayr ﵁ op de heuvelrug. Khalid ibn al-Walid had gewacht op precies dit moment. Hij leidde zijn ruiterij in een brede boog om de lage flank van de berg heen, dreef de resterende boogschutters uiteen en doodde Abdullah ibn Jubayr ﵁ en zijn mannen na een korte maar verbeten strijd.

Ikrima ibn Abi Jahl viel van de andere kant aan. De moslims bevonden zich nu ingesloten. De Quraish die gevlucht waren draaiden om toen zij zagen wat er gebeurde. De paniek die eerst in hun rijen had geheerst verspreidde zich nu in de rijen van de moslims.

In de chaos verloor de vlag van de moslims zijn drager. Musab ibn Umayr ﵁ werd gedood. Een man van de Quraish, Ibn Qami’a, verkondigde luid dat hij Muhammad had gedood, want Musab leek van een afstand op de Profeet ﷺ. Het gerucht verspreidde zich als vuur door droog stro.

Sommige moslims staakten de strijd. Enkelen verloren volledig de moed. Anas ibn al-Nadr ﵁ liep door de rijen en trof een groep moslims die had opgehouden met vechten.

Anas ibn al-Nadr ﵁ werd teruggevonden met meer dan tachtig wonden van zwaard, speer en pijl. Zijn zus herkende hem enkel aan zijn vingertoppen.

Ka’b ibn Malik ﵁ was de eerste die de Profeet ﷺ in leven zag en hem herkende aan zijn ogen die fonkelden achter zijn helm.

De Profeet ﷺ wilde zijn positie niet verraden aan de vijand. Maar de Metgezellen ﵃ die hem hoorden herstelden zich en groepeerden zich opnieuw rondom hem.

Allah ﷻ openbaarde over dit moment:

De Martelaarschap van Hamza ﵁

Te midden van de chaos had Wahshi zijn moment gevonden. Hij beschreef het zelf later, nadat hij Islam had omarmd:

Hamza ibn Abd al-Muttalib ﵁, de oom van de Profeet ﷺ, de Leeuw van Allah en Zijn Boodschapper, de meester der martelaren, was gevallen.

Hind bint Utbah zocht zijn lichaam op het slagveld. Zij had haar vader Utbah bij Badr verloren, haar broer Shaybah en haar oom. Zij liet zijn buik opensnijden, nam zijn lever eruit en beet erin. Zij sneed zijn neus en oren af en maakte er een ketting van. De Profeet ﷺ, die dit later vernam, zweeg lang.

De Profeet ﷺ Wordt Verwond

Terwijl de chaos zich verspreidde bevond de Profeet ﷺ zich in het midden van de strijd, omringd door een handvol Metgezellen ﵃ die weigerden hem te verlaten. Het waren mannen die hun leven als niets beschouwden vergeleken met zijn bescherming.

Talha ibn Ubaydillah ﵁ ving pijlen op met zijn blote hand totdat zijn vingers verlamd raakten. Sa’d ibn Abi Waqqas ﵁ schoot pijl na pijl om de Profeet ﷺ heen vrij te houden. Abu Talha al-Ansari ﵁ boog zijn lichaam als schild voor de Profeet ﷺ.

De Profeet ﷺ werd desondanks getroffen. Een steen brak zijn voortand. Zijn onderlip werd opengereten. Een ijzeren ring van zijn helm werd door een klap in zijn wang gedreven. Zijn gezicht bloedde. Hij viel op zijn knie in een kuil die door de Quraish was gegraven.

Fatima ﵂, de dochter van de Profeet ﷺ, waste later zijn wonden. Maar het bloed bleef vloeien.

De Profeet ﷺ werd via een zijpad omhooggeleid naar een veilige positie in de bergpas van Uhud. Een groep Ansar vormde een kring om hem heen. Vanuit deze positie riep Abu Sufyaan van beneden:

De Nasleep

Zeventig moslims waren gesneuveld op de dag van Uhud. Zeventig martelaren, van wie de meesten behoorden tot de elite van de Ansar. De Profeet ﷺ liep over het slagveld en bad over de gevallenen. Toen hij bij het lichaam van zijn oom Hamza ﵁ aankwam en zag wat er met hem was gedaan, was zijn verdriet zo groot dat hij zei:

De Profeet ﷺ gaf opdracht om de martelaren op het slagveld te begraven, niet terug te brengen naar Medina. Zij werden begraven in hun bloed, zonder het janazagebed over hen te verrichten, zoals de traditie is voor martelaren. De Profeet ﷺ bad echter persoonlijk over Hamza ﵁.

Allah ﷻ openbaarde over de martelaren van Uhud:

De Les van Uhud

Uhud was geen nederlaag in de volledige zin van het woord. De Quraish verlieten het slagveld zonder Medina te hebben aangevallen of de moslims te hebben vernietigd. Maar het was ook geen overwinning. Het was een beproeving, en Allah ﷻ maakte dat ook expliciet.

De les van Uhud was niet militair, zij was spiritueel. De boogschutters hadden niet gefaald vanwege gebrek aan moed, maar vanwege een ogenblik van hunkering naar de wereld. Een moment van ongehoorzaamheid aan het bevel van de Profeet ﷺ had alles gekeerd. Het was een les die de Metgezellen ﵃ voor de rest van hun leven met zich meedroegen: gehoorzaamheid aan de Profeet ﷺ is niet onderhandelbaar, ook niet wanneer de overwinning al zeker lijkt.

Allah ﷻ zegt:

Uhud leerde de moslims dat overwinning niet alleen afhangt van moed of aantal, maar van de mate waarin zij trouw blijven aan het bevel van Allah ﷻ en Zijn Boodschapper ﷺ. Badr had hen geleerd wat er mogelijk is wanneer zij zich volledig overgeven. Uhud leerde hen wat er verloren gaat wanneer zij dat, al is het voor één moment, niet doen.