Mu’tah was geen slag zoals de moslims eerder hadden gevoerd. Bij Badr, Uhud en Al-Khandaq stond de gemeenschap van Medina tegenover de stammen van Arabië, mensen die dezelfde taal spraken, dezelfde tradities kenden en op hetzelfde schiereiland leefden. Bij Mu’tah stonden drieduizend moslims tegenover het leger van het Byzantijnse rijk en zijn Arabische vazallen, in een vallei in het zuiden van het huidige Jordanië, op een afstand van vele dagreizen van Medina. Het was de eerste confrontatie tussen de Islamitische staat en een wereldmacht. Wat er gebeurde was geen overwinning in de gebruikelijke zin. Maar het was ook geen nederlaag. En de manier waarop de Profeet ﷺ en zijn Metgezellen ﵃ ermee omgingen zegt meer over de aard van deze gemeenschap dan menige gewonnen slag.
De Aanleiding
De directe aanleiding was de moord op een gezant. Al-Harith ibn Umayr al-Azdi ﵁ was door de Profeet ﷺ gestuurd met een brief naar de heerser van Busra in Syrië. Onderweg werd hij onderschept door Shurahbil ibn Amr al-Ghassani, de vazalkoning van de Ghassan onder Byzantium, en gedood. Het doden van gezanten was in de Arabische traditie een van de zwaarste schendingen van de ongeschreven wetten van het verkeer tussen volkeren. De Profeet ﷺ kon dit niet onbeantwoord laten zonder het gezag en de veiligheid van elke toekomstige gezant op het spel te zetten.
Hij stelde een leger samen van drieduizend man, de grootste expeditie die tot dan toe vanuit Medina was uitgetrokken. Hij benoemde drie aanvoerders in volgorde van opvolging.
Profeet ﷺ: De aanvoerder is Zayd ibn Haritha ﵁. Als Zayd wordt gedood dan Ja’far ibn Abi Talib ﵁. Als Ja’far wordt gedood dan Abdullah ibn Rawaha ﵁. Als Abdullah wordt gedood, kiest het volk dan iemand uit hun midden.
Zayd ibn Haritha ﵁ was de vrijgelaten slaaf en aangenomen zoon van de Profeet ﷺ, een man die hij innig liefhad. Ja’far ibn Abi Talib ﵁ was zijn neef, de man die in Abessinië voor de Negus had gesproken en de verzen van Soera Maryam had gereciteerd. Abdullah ibn Rawaha ﵁ was de dichter die bij de Umrat al-Qada voor de Profeet ﷺ had uitgelopen. Drie mannen die de Profeet ﷺ dierbaar waren, op de voorste rij van een expeditie naar het hart van het Byzantijnse invloedsgebied.
Toen het leger Medina verliet stond de Profeet ﷺ bij de grens van de stad om hen uit te geleiden. Abdullah ibn Rawaha ﵁, die wist wat hem mogelijk te wachten stond, huilde.
Omstanders: Wat doet jou huilen, o Ibn Rawaha?
Abdullah ibn Rawaha ﵁: Bij Allah, het is niet de liefde voor de wereld noch gehechtheid aan jullie. Maar ik hoorde de Profeet ﷺ een vers uit het Boek van Allah ﷻ recitereen over het Hellevuur: “En er is niemand van jullie of hij zal er overheen gaan.” Ik weet niet hoe ik erover kom nadat ik het heb bereikt.
Profeet ﷺ: Moge Allah ﷻ met jullie zijn en jullie terugbrengen in veiligheid en met buit.
Het Leger Bereikt Mu’tah
Toen het leger het gebied van Ma’an in het zuiden van Syrië bereikte, kwamen berichten binnen over de omvang van de vijandelijke macht. Heraclius had een gecombineerd leger van Byzantijnse troepen en Arabische vazallen samengesteld van naar schatting honderdduizend man. Sommige overleveringen noemen tweehonderdduizend. Tegenover drieduizend moslims.
De aanvoerders hielden beraad.
Deel van de Metgezellen ﵃: Laten wij de Profeet ﷺ schrijven en hem de omvang van de vijand melden. Dan geeft hij ons ofwel versterking of een ander bevel.
Abdullah ibn Rawaha ﵁: O mensen, bij Allah, datgene waarvan jullie een afkeer hebben, de marteldood, dat is precies waarvoor wij zijn uitgetrokken. Wij strijden niet met getal of kracht of massa. Wij strijden met deze godsdienst waarmee Allah ﷻ ons heeft geëerd. Trek op. Het is één van de twee goede dingen: overwinning of martelaarschap.
Metgezellen ﵃: Ibn Rawaha heeft gelijk.
Het leger trok verder naar Mu’tah.
De Slag
De twee legers troffen elkaar in de vlakte van Mu’tah. Zayd ibn Haritha ﵁ nam de vlag en vocht totdat hij viel, doorboord door speren. Ja’far ibn Abi Talib ﵁ greep de vlag met zijn rechterhand. Toen zijn rechterhand werd afgehakt greep hij haar met zijn linkerhand. Toen zijn linkerhand werd afgehakt klemde hij de vlag tegen zijn borst totdat hij viel. Hij had op dat moment negentig wonden op zijn lichaam, de helft aan de voorkant.
Profeet ﷺ: (In Medina, terwijl de slag plaatsvond, zag hij wat er gebeurde via openbaring en vertelde het zijn Metgezellen ﵃) Zayd nam de vlag en werd gedood. Toen nam Ja’far de vlag en werd gedood. Toen nam Ibn Rawaha de vlag en werd gedood.
(Zijn ogen stroomden over)
Profeet ﷺ: Daarna nam een van de zwaarden van Allah de vlag en Allah opende voor hem.
Abdullah ibn Rawaha ﵁ greep de vlag na Ja’far ﵁. Hij aarzelde een moment, iets in hem trok terug. Later overleverde hij wat er in hem omging.
Abdullah ibn Rawaha ﵁: (Tegen zichzelf) O ziel, ik zweer bij Allah dat jij het zult binnengaan, gewillig of ongewillig. De mensen vechten en jij knippert met je ogen? Wat heeft jou te pakken? Als jij gedood wordt ben jij een martelaar. Als jij overleeft ben jij vrij.
(Hij daalt af van zijn kameel, vecht en wordt gedood)
Na de dood van de drie aanvoerders nam Thabit ibn Aqram ﵁ de vlag tijdelijk over en riep de Metgezellen ﵃ toe dat zij iemand moesten kiezen. Zij wezen op Khalid ibn al-Walid ﵁, die pas kort geleden Islam had aanvaard maar wiens militaire genialiteit iedereen kende.
Thabit ibn Aqram ﵁: (Naar Khalid ﵁) Neem de vlag.
Khalid ibn al-Walid ﵁: Nee, neem jij hem. Jij bent ouder dan ik in de Islam en bij aanwezigheid van de slag.
Thabit ibn Aqram ﵁: Neem hem. Jij bent beter voor hem dan ik.
(Khalid ﵁ neemt de vlag)
Khalid ﵁ begreep onmiddellijk dat een frontale aanval op een leger van die omvang de vernietiging van het moslimse leger betekende. Hij voerde een gecontroleerde terugtrekking uit, waarbij hij de formatie steeds wijzigde om de vijand de indruk te geven dat er versterking was aangekomen. De Byzantijnen, onzeker over wat er gebeurde, trokken zich terug. Het moslimse leger keerde terug naar Medina.
De Ontvangst in Medina
De terugkeer was niet triomfantelijk. De drie aanvoerders waren dood. Het leger had zich teruggetrokken zonder een beslissende overwinning te behalen. De mensen van Medina kwamen de teruggekeerden tegemoet.
Mensen van Medina: (Gooien stof naar de teruggekeerden) O vluchtelingen, jullie zijn gevlucht van de weg van Allah ﷻ.
Profeet ﷺ: Zij zijn geen vluchtelingen. Zij zijn degenen die terugkeren om opnieuw te strijden, als Allah ﷻ het wil.
De Profeet ﷺ ging naar het huis van Ja’far ibn Abi Talib ﵁ om zijn vrouw Asma bint Umays ﵂ te condoleren. Zij was bezig het huis in orde te brengen en brood te bakken, niet wetend wat er was gebeurd.
Profeet ﷺ: (Roept de kinderen van Ja’far ﵁ bij zich en omhelst hen. Zijn ogen zijn vol tranen)
Asma bint Umays ﵂: O Boodschapper van Allah, heeft u nieuws over Ja’far?
Profeet ﷺ: Ja. Hij is vandaag als martelaar gestorven.
(Asma ﵂ schreeuwt het uit en de vrouwen verzamelen zich om haar heen)
Profeet ﷺ: (Tegen zijn huishouding) Maak eten voor de familie van Ja’far, want zij zijn bezig met iets dat hen afleidt van zichzelf.
Over Ja’far ﵁ zei de Profeet ﷺ later dat Allah ﷻ hem twee vleugels had gegeven waarmee hij in het Paradijs vloog, als vervanging voor zijn twee afgehakte handen. Vanaf dat moment werd hij Ja’far al-Tayyar genoemd, Ja’far de Vliegende.
De Betekenis van Mu’tah
Mu’tah wordt in de bronnen niet als een overwinning beschreven maar ook niet als een nederlaag. De Islamitische staat had voor het eerst een confrontatie aangegaan met de grootste militaire macht van zijn tijd en was er intact uit gekomen. Drieduizend man hadden standgehouden tegen een veelvoud aan vijanden, drie aanvoerders hadden de vlag vastgehouden totdat zij vielen en een vierde had het leger gered door een terugtrekking die strategisch gezien het enige juiste besluit was.
De betekenis was ook symbolisch. De moslims hadden getoond dat zij niet alleen de stammen van Arabië aankonden maar dat zij bereid waren hun grenzen op te zoeken, ver van Medina, tegenover een wereldmacht. Khalid ibn al-Walid ﵁ zou datzelfde Byzantijnse leger jaren later, bij de Slag bij Yarmoek, definitief verslaan en Syrië voor de Islam openen. De weg naar die overwinning begon in de vallei van Mu’tah, waar drie mannen die de Profeet ﷺ liefhad de vlag vasthielden totdat zij niet meer konden.