De Ondergang

In het voorgaande artikel zagen wij hoe al-Hajj Umar Tall ﵀ in 1859 met een grote militaire campagne het Bambara-koninkrijk Segoe innam, hoe de juridische en geestelijke spanningen met het Massina-Imamaat van Hamdullahi in de jaren daarna stap voor stap opliepen, en hoe de tragische fitna tussen de Umarian-Tijani staat en het Massina-Qadiri Imamaat in mei 1862 eindigde in de marteldood van Ahmad III ﵀ van Massina en in de inname van Hamdullahi. Wij zagen ook dat die fitna een geestelijke crisis in de Umarian-gemeenschap losmaakte die pas in de Massina-opstand ten volle zichtbaar zou worden. Dit artikel volgt de laatste twee jaren van Umar Tall’s ﵀ leven, van de bezetting van Hamdullahi in 1862 tot zijn dood in een grot bij Bandiagara in februari 1864, en het beschrijft hoe de adelaar van West-Afrika het werk van zijn levenslange jihad in zijn ondergang aan zijn opvolgers naliet, op een wijze waarin de geestelijke betekenis de uiterlijke nederlaag overstijgt.

De Massina-opstand

Vanaf de tweede helft van 1862 en gedurende heel 1863 kwam het Massina-gebied in opstand tegen de Umarian-bezetting, eerst plaatselijk en verspreid, daarna over de hele regio. De Fulbe-bevolking voerde er een guerrilla-oorlog tegen de bezettingsmacht onder leiding van overlevende leden van de Ahmadu Lobbo-dynastie en van plaatselijke Qadiri-ʿulamāʾ. De opstand werd gedragen door Massina-Fulbe-strijders en plaatselijke Qadiri-aanhangers, en in een aantal gevallen ook door Tooroodo-uitwijkers die zich in Massina hadden gevestigd en nu de zijde van hun gastheren kozen tegen de Umarian-bezetting. Het was een verwarde strijd, waarin de tegenstelling tussen Tooroodo-Tijani en Massina-Qadiri niet enkel langs de geestelijke breuklijnen liep maar telkens werd doorkruist door familiebanden en door plaatselijke verbintenissen.

Umar Tall ﵀ verbleef in de tweede helft van 1862 en het vroege 1863 in Segoe, vanwaar hij zijn jihad-staat bestuurde, en voor hem was de opstand een onverwachte ontwikkeling die hem geestelijk zwaar belastte. In zijn hoofdkwartier ontving hij de berichten over de groei van het verzet, en tegen het einde van 1862 begreep hij dat de opstand een loop had genomen die zijn eigen aanwezigheid in Massina vereiste als hij haar met een militaire interventie wilde keren. In december 1862 beraadslaagde hij met zijn naaste medewerkers en met zijn zoon Ahmadu, en in januari 1863 vertrok hij zelf naar Hamdullahi om de leiding van de tegenaanval op zich te nemen.

De terugkeer naar Hamdullahi

De reis van Segoe naar Hamdullahi liep in januari en februari 1863 door bezet gebied waar de bezettingsorde nog grotendeels overeind stond, maar waar de opstand zich onderweg toch liet zien. In de dorpen rond Hamdullahi stonden de Umarian-garnizoenen in een aantal gevallen al onder druk van plaatselijke opstanden, en de veiligheid verslechterde merkbaar. Umar Tall ﵀ bezocht tijdens zijn doortocht de moskeeën die hij passeerde, en in elke gemeenschap sprak hij een vrijdagspreek uit waarin hij de geestelijke gronden van de Umarian-aanwezigheid opnieuw uiteenzette en de tegenaanval die hij voorbereidde plaatste in het kader van een gemeenschappelijke geestelijke verantwoordelijkheid.

In Hamdullahi zelf trof hij een gespannen stad aan: de Umarian-garnizoenen stonden onder leiding van zijn neef Tijani Tall ﵀ in de verdediging, en de bevolking hield zich stil maar liet geen twijfel bestaan over haar vijandschap tegenover de bezetter. In maart 1863 nam hij de leiding over, en hij begon aan de planning van de tegenaanval die de Massina-opstand in de maanden daarna volledig moest breken.

Het geestelijke karakter van de opstand

Voor de Massina-Fulbe-bevolking, en in het bijzonder voor de Qadiri-ʿulamāʾ die onder Ahmad III ﵀ een centrale plaats in het Imamaat hadden ingenomen, was de opstand tegen de bezetting niet enkel een politieke maar bovenal een geestelijke onderneming. Zij hielden in de plaatselijke moskeeën vrijdagspreken waarin zij de Umarian-bezetting geestelijk onrechtmatig noemden, zij schreven naar de bredere West-Afrikaanse moslimwereld en riepen daarin de Sokoto-Qadiri-traditie aan om hun verzet geestelijk te steunen, en zij belegden gemeenschappelijke dzikr-bijeenkomsten waarin de eigen Massina-Qadiri-traditie werd gevierd. Voor de gewone strijder gaf dat aan de opstand een betekenis waarin hij zijn eigen bereidheid tot offeren kon plaatsen, en het hield het moreel hoog gedurende de lange maanden dat zij voortduurde.

Voor Umar Tall ﵀ persoonlijk was juist dat geestelijke karakter het zwaarste, want het stelde hem tegenover een tegenstander die niet enkel politiek maar werkelijk geestelijk was. In zijn vrijdagspreken in Hamdullahi kwam hij in die maanden telkens terug op de verlegenheid die de oorlog tussen moslims in zijn eigen geweten opwekte, en hij verzocht zijn aanhangers de geestelijke autoriteit van de plaatselijke ʿulamāʾ persoonlijk te blijven eerbiedigen, ook waar hun politieke standpunten lijnrecht tegenover elkaar stonden. Die houding maakte de bezetting menselijker dan een gewone militaire bezetting zou zijn geweest, maar zij kon de loop van de opstand niet ombuigen.

De contra-operatie

De tegenaanval die Umar Tall ﵀ in de loop van 1863 ondernam, was tegelijk een militaire campagne tegen de opstandige Massina-gemeenschappen en een bestuurlijke poging om de loyaliteit van de bevolking te herwinnen. De eerste maanden verliepen voorspoedig: de Umarian-troepen heroverden verscheidene dorpen die kort tevoren in opstand waren gekomen, en rond Hamdullahi kreeg het Umarian-bestuur zijn greep op de streek terug.

Tegen de tweede helft van 1863 keerde de campagne zich tegen hem. De opstandelingen boden geen veldslag aan maar werkten met hinderlagen, met nachtelijke aanvallen op de garnizoenen en met stille verstoringen van de bevoorrading, en zij putten de Umarian-strijdmacht op die manier stukje bij beetje uit. De troepen stonden ver van hun oorspronkelijke bevoorradingsbases in Dinguiraye en Segoe, in het moeilijke terrein van Massina met zijn uitgestrekte moerassen en zijn dichte bossen, en zij leden in toenemende mate aan honger, aan tropische ziekten en aan de uitputting die een lange campagne in vijandelijk gebied met zich meebrengt.

De moeilijkheden van de bevoorrading

De ernstigste moeilijkheid van de campagnes van 1863 was de bevoorrading. De Umarian-lijnen liepen vanaf de bases in Segoe en Dinguiraye over een afstand van enkele honderden kilometers door gebied dat deels onder Umarian-controle stond, maar dat in toenemende mate door plaatselijke opstanden werd verstoord. De karavanen die graanvoorraden, ammunitie en militaire uitrusting naar Hamdullahi en naar de omliggende garnizoenen brachten, werden steeds vaker aangevallen, en in een aantal gevallen ging een hele bevoorradingsexpeditie verloren; de Umarian-bestuurlijke rapporten leggen die verliezen met groeiende bezorgdheid vast.

Voor Umar Tall ﵀ in Hamdullahi betekende dat een groeiende afhankelijkheid van wat de streek zelf opbracht, en de landbouwseizoenen van 1863 waren slecht terwijl de oorlog het werk op de velden bovendien verstoorde. Honger werd in de maanden daarna een onmiskenbare werkelijkheid onder de troepen, en de campagne liep leeg naar een terugtocht die niet meer te vermijden was.

De val van de Umarian-positie in Massina

Tegen het einde van 1863 was de Umarian-positie in Massina ernstig verslechterd. Hamdullahi zelf werd belegerd door een opstandelingen-troep onder leiding van Ba Lobbo, een neef van Seku Amadu, en van een aantal andere Massina-leiders, en de stad werd in december 1863 of in januari 1864 ten dele door de opstandelingen ingenomen, zodat de bezettingsmacht zich in een versterkt complex in het centrum moest terugtrekken. In januari 1864 besloot Umar Tall ﵀ dat Hamdullahi niet langer te houden was, en hij trok met zijn naaste medewerkers en met een kleinere militaire escorte de stad uit in oostelijke richting, naar het bergachtige Dogon-gebied bij Bandiagara, waar hij hoopte in tijdelijk veiliger omstandigheden de herinrichting van zijn macht te kunnen voorbereiden.

De terugtocht werd een tocht van een uitgestrekte vluchtelingencolonne, strijders met hun families, die onder voortdurende achtervolging door het Massina-binnenland trok. Onderweg gingen bezittingen verloren, vrijwel dagelijks werd er met achtervolgers gevochten, en het moreel van de colonne verkeerde in verbitterde uitputting. Tegen het einde van januari 1864 bereikte Umar Tall ﵀ met wat er van zijn gezelschap over was het bergachtige gebied bij Bandiagara in het Dogon-land; zijn jihad-staat verkeerde op dat ogenblik uiterlijk in een fundamentele crisis.

De rol van Tijani Tall ﵀ in de verdediging

Tijani Tall ﵀ was een neef van Umar Tall ﵀, een zoon van diens oudere broer Alfa Amadou Tall uit de Halwar-clan, en hij had in de Bambouk-campagne van 1855 al als zelfstandige divisiebevelhebber gediend. In deze laatste fase toonde hij een persoonlijke moed en een militair vakmanschap die in de Umarian-overlevering bewaard zijn gebleven. Hij leidde de verdediging van Hamdullahi in de laatste maanden van 1863 en in de eerste weken van 1864, en hij wisselde georganiseerde verdedigingsoperaties af met strategische terugtrekkingen die de strijdmacht uitgeput maar militair nog steeds samenhangend hielden. Zijn werk in die maanden maakte de terugtocht van Umar Tall ﵀ uit Hamdullahi in januari 1864 mogelijk.

Voor de Umarian-staat na 1864 zou Tijani Tall ﵀ onmisbaar blijven. Hij leidde in de vierentwintig jaar daarna de westelijke vleugel van de jihad-staat in haar verdediging tegen de Franse koloniale uitbreiding, en hij stierf in 1888 op een wijze die in de Umarian-overlevering met groot respect wordt behandeld. Zijn werk tussen 1864 en 1888 droeg een belangrijk deel van de Umarian-traditie door de overgangsjaren heen, tot aan de definitieve Franse koloniale overname in 1893.

De grot bij Bandiagara

De Dogon-omgeving

Bandiagara, een uitgestrekt plateau van zandsteenformaties in het centrale Mali, was in 1864 het hartland van de Dogon-bevolking, die er sinds vele eeuwen haar eigen culturele en religieuze traditie had bewaard: de oude Dogon-religie leefde er voort naast een islam die vooral in de hogere standen langzaam terrein won. De plaatselijke Dogon-chefs bewaarden een politieke onafhankelijkheid die zowel vijandigheid tegenover de Umarian-aanwezigheid kon betekenen als een vergelijk met haar zodra er een gemeenschappelijke vijand was. In februari 1864 waren de Massina-opstandelingen die vijand, en de chefs kozen voor een voorzichtig vergelijk met de Umarian-vluchtelingen en gaven hun toestemming om tijdelijk in de grotten van de naburige bergketen te verblijven.

De Dogon-cultuur, met haar omvangrijke kosmologie, haar religieuze symbool-systeem en haar eigen bouwtraditie in de zandsteenhellingen, bood de Umarian-vluchtelingen een schuilplaats die voor de achtervolgende Massina-troepen moeilijk toegankelijk was. De grotten van Bandiagara, waarvan sommige een ouderdom hebben die in millennia kan worden gemeten en die een werkelijk natuurlijk verdedigings-systeem vormden, werden zo het decor van de laatste weken van Umar Tall’s ﵀ leven en van zijn tragische dood.

In dat gebied van steile zandsteenkliffen en uitgestrekte grottenstelsels, sinds eeuwen door de Dogon-bevolking bewoond, richtte Umar Tall ﵀ met zijn naaste gezelschap een tijdelijke schuilplaats in, in een grotcomplex dat door zijn ligging vanzelf een verdedigingspositie was. Die bevolking was in haar meerderheid niet-moslim en stond aanvankelijk niet uitgesproken vriendelijk tegenover de Umarian-aanwezigheid; het waren de opstandelingen-troepen die hem achtervolgden die haar chefs tot dat voorzichtige vergelijk bewogen.

In de grot bij Bandiagara verbleef Umar Tall ﵀ in februari 1864 in geestelijke afzondering, in lange uren van gebed en van bezinning op de uitkomst van zijn levenswerk. Zijn lichamelijke krachten, die de maanden van campagne en terugtocht al sterk hadden aangetast, namen in de bergen verder af, en hij voelde, naar de overlevering vermeldt, de nadering van zijn eigen dood, waarop hij zich zijn hele leven in zijn eigen geweten had voorbereid. Hij gaf zijn naaste medewerkers in die laatste weken zorgvuldige geestelijke instructies, en hij sprak in afzonderlijke audiënties met zijn neef Tijani Tall ﵀ en met zijn andere onderbevelhebbers over de verantwoordelijkheid die na zijn dood op hen zou vallen.

De laatste instructies aan Ahmadu

Een deel van die laatste instructies betrof de overdracht van het gezag over de Umarian-jihad-staat aan zijn zoon Ahmadu, die in deze maanden vanuit Segoe het oostelijke deel van de staat bestuurde. Umar Tall ﵀ zond hem, naar de overlevering vermeldt, in januari of de eerste week van februari 1864 een laatste lange brief waarin hij hem op die overname voorbereidde en waarin hij hem instructies gaf voor de politieke en geestelijke voortzetting van het werk. Die brief, voor zover die in latere afschriften is bewaard, behandelde de bestuurlijke inrichting van de staat, de verhouding met de Sokoto-Qadiri-traditie, de verhouding met de Franse koloniale macht, de geestelijke discipline van de Tijani-tarīqa, en de plicht om de gemeenschap bijeen te houden onder de moeilijkheden die haar in de jaren daarna zouden treffen.

Ahmadu ontving de brief in Segoe terwijl zijn vader nog leefde, en zij werd voor hem een geestelijk testament dat hem in de jaren daarna, als gezagsdrager van de Umarian-staat, zijn richting gaf. Hij voerde de leiding tot 1893 op een wijze die de jihad-staat in de verdediging tegen de Franse koloniale uitbreiding overeind hield, en zijn werk in de drie decennia na de dood van zijn vader vormt het volgende hoofdstuk van de West-Afrikaanse Umarian-traditie, waaraan een afzonderlijke historische studie zou kunnen worden gewijd.

De dood

De exacte toedracht van Umar Tall’s ﵀ dood is in de overlevering niet eenduidig bewaard: de Umarian-traditie, de Massina-overlevering, de Franse koloniale rapporten en de plaatselijke Dogon-vertelling geven er verschillende versies van, die naast elkaar voorliggen. De meest gangbare reconstructie, op grond van een vergelijkende studie van alle bronnen door David Robinson, plaatst de gebeurtenis op 14 februari 1864, of naar minderheidsstellingen op een vroegere of latere datum in dezelfde maand. In de meest gevolgde versie kwamen Umar Tall ﵀ en een aantal van zijn naaste medewerkers om bij de ontploffing van een opslagplaats van buskruit in de grot bij Bandiagara.

Of die explosie het gevolg was van een ongeluk, van een aanslag door de achtervolgende opstandelingen, of van een doelbewuste daad van Umar Tall ﵀ persoonlijk waarmee hij de gevangenneming door zijn vijanden wilde voorkomen, wordt in de overleveringen verschillend beantwoord. De Umarian-traditie hanteert gewoonlijk de eerste uitleg van een ongelukkige ontploffing, terwijl een aantal Massina-overleveringen de aanslag-uitleg verkiezen en enkele moderne historici de derde mogelijkheid niet uitsluiten. Wat in de meeste reconstructies zeker is, is dat Umar Tall ﵀ op 14 februari 1864 in de grot bij Bandiagara stierf, plotseling voor wie het van buitenaf zag, en dat zijn lichaam in de dagen daarna door zijn overlevende medewerkers werd geborgen en begraven.

Het bericht van zijn dood

Het bericht van Umar Tall’s ﵀ dood trok in de weken en maanden daarna langzaam door heel West-Afrika, en in elke gemeenschap waar het aankwam kreeg het zijn eigen geestelijke betekenis. In Segoe ontving Ahmadu het in de eerste week van maart 1864, en hij hield een rouwperiode waarin de overgang van het gezag van vader op zoon gemeenschappelijk werd voltrokken. In Dinguiraye, de oorspronkelijke hoofdstad van de jihad-staat, ontving Alfa Umar Cherno Baila ﵀ het enkele dagen later, en hij ging in de centrale moskee voor in een gemeenschappelijk janazah-gebed waaraan de gehele Umarian-gemeenschap deelnam. In Sokoto ontving Sultan Ahmadu Atiku ﵀ het in mei 1864, en hij zond Ahmadu een formele rouwbrief waarin hij zijn deelneming uitsprak in een geest van moslim-eenheid.

In Saint-Louis kreeg Gouverneur Faidherbe het bericht in juni 1864, en in zijn correspondentie met Parijs woog hij punt voor punt af wat de dood betekende voor de Franse koloniale strategie in West-Afrika. Hij begreep dat de directe Umarian-dreiging tegen de Franse uitbreiding met het wegvallen van haar oorspronkelijke leider aanzienlijk was verminderd, en hij ontwierp voor de jaren daarna een stapsgewijze uitbreiding van de Franse positie die de Umarian-staat onder Ahmadu langzaam zou uithollen.

Het graf bij Bandiagara

Het graf van Umar Tall ﵀ werd door zijn overlevende naaste medewerkers eenvoudig ingericht in het bergachtige gebied bij Bandiagara, op een plek die de plaatselijke Dogon-bevolking in stilte ontzag en die in de decennia daarna uitgroeide tot een bedevaartoord voor moslims uit Senegambia en uit de bredere West-Afrikaanse Tijani-gemeenschap. Het werd gemarkeerd met een eenvoudige stenen aanduiding en met enige Arabische opschriften die de naam en de geestelijke betekenis van de overledene aanduidden, zonder de praal die in andere moslim-tradities aan een figuur van zijn statuur zou zijn toegevoegd.

In de twintigste eeuw, en in het bijzonder na de onafhankelijkheid van Mali in 1960, werd het graf met staatszorg in stand gehouden door de Malinese moslim-gemeenschap, en het blijft tot vandaag een bedevaartoord voor pelgrims uit West-Afrika en uit de bredere Tijani-gemeenschap, die in Umar Tall’s ﵀ levenswerk een geestelijke erfenis vinden die de generaties van West-Afrikaanse moslims sinds zijn tijd blijvend heeft gevormd.

Het sterven in de overlevering

Voor de Tijani-traditie blijft het sterven van Umar Tall ﵀ bij Bandiagara een geestelijke gebeurtenis die in haar gewone uitleg de marteldood-categorie nadert. In de overlevering van zijn naaste medewerkers wordt vermeld dat Umar Tall ﵀ in de uren voor de explosie in gebed verkeerde, dat hij in zijn laatste woorden de namen van Allah ﷻ en van de Profeet ﷺ uitsprak in de gewone Tijani-dzikr-discipline, en dat de explosie plotseling kwam zonder dat hij pijn of vrees toonde. Of deze overlevering nauwkeurig overeenkomt met de feitelijke toedracht van de gebeurtenis is, gezien de plotselinge aard van de explosie, niet meer met zekerheid uit te maken, maar zij heeft in de Umarian-traditie haar plaats verworven als de geestelijke uitleg van het sterven.

In de moderne historiografie wordt de gebeurtenis met aanzienlijke voorzichtigheid behandeld, met de erkenning dat de overlevering haar heeft toegesneden op de vormen waarin een Tijani-imam gewoonlijk wordt herinnerd. Wat beide tradities erkennen, de Umarian-Tijani zowel als de moderne-historische, is dat het voor Umar Tall ﵀ persoonlijk het einde was van een lange en uitgesproken levensloop waarvan de hoofdlijnen in de West-Afrikaanse moslim-traditie een blijvende geestelijke betekenis hebben gekregen.

De erfenis

De erfenis van al-Hajj Umar Tall ﵀ is, in West-Afrika zowel als in de bredere moslim-context, nog altijd herkenbaar in de Tijani-gemeenschappen van Senegambia, van Mali, van Mauretanië en van de wijdverspreide diaspora in Europa en in de Verenigde Staten. De Tijaniyya in West-Afrika, die door zijn werk in de jaren tussen 1832 en 1864 haar grote geografische verbreiding kreeg, is vandaag de grootste soefitische broederschap van de regio, met enkele tientallen miljoenen aanhangers en met een dicht net van zawiya’s, geleerden en gemeenschappelijke gebedstradities die in een onafgebroken lijn op zijn werk teruggaan.

Uiterlijk bleef de Umarian-staat na zijn dood voortbestaan onder leiding van zijn zoon Ahmadu, in de verdediging, tot de Franse koloniale uitbreiding onder de bevelvoerders Archinard en Gallieni in 1893 de laatste Umarian-vesting in Bandiagara onderwierp en de staat definitief opging in de Franse koloniale orde. Maar geestelijk overleefde de Umarian-traditie de Franse koloniale periode in de gewijzigde vorm van een soefitische broederschap, en in de twintigste eeuw, in de onafhankelijkheidsjaren van Senegal, van Mali en van Mauretanië, kwam zij opnieuw tot bloei onder leiding van Saidu Nourou Tall ﵀, een achterkleinzoon, en van andere Tooroodo-leden van de wijdvertakte Tall-clan die de geestelijke autoriteit van de Umarian-traditie in hedendaagse vorm voortzetten.

De Tooroodo-aanwezigheid in Kaarta

Een gevolg van de Umarian-jihad dat voor de demografische samenstelling van de West-Afrikaanse moslim-bevolking blijvend belang heeft gehad, is de Tooroodo-aanwezigheid in Kaarta, voortgekomen uit de uitwijking van de jaren vijftig en zestig. John Hanson heeft in zijn studie van 1996 laten zien hoe de Tooroodo-gemeenschappen die in die decennia van Fouta Toro naar de Kaarta-vlakten waren gemigreerd, in de generaties daarna uitgroeiden tot een blijvende Tooroodo-aanwezigheid in het Saheliaanse binnenland, en hoe zij de Tijani-discipline van Umar Tall ﵀ onafgebroken van generatie op generatie hebben doorgegeven. Voor de moderne Malinese moslim-gemeenschap is die Tooroodo-Kaarta-aanwezigheid een centraal deel van haar eigen historische identiteit, en zij toont de doorwerking van de Umarian-jihad in een levende vorm.

De geestelijke betekenis

Voor de moderne moslim in West-Afrika, in Europa, in Noord-Amerika en in de bredere Tijani-gemeenschap blijft Umar Tall ﵀ een figuur van geestelijke autoriteit, in wie geleerdheid, geestelijke discipline, persoonlijke moed en politieke verantwoordelijkheid op een onnavolgbare wijze samenkwamen. Zijn werk Rimah blijft een centrale tekst van de West-Afrikaanse Tijani-traditie, zijn levenswerk blijft een ijkpunt voor een door de Shariʿa geleide gemeenschap in haar verhouding tot vreemde overheersing, en in de plaatselijke moslim-overlevering blijft hij de figuur aan wie de generaties hun eigen geestelijke verlangens kunnen verbinden met de West-Afrikaanse islamitische traditie van de negentiende eeuw.

Aan het einde van deze cyclus van tien artikelen over al-Hajj Umar Tall ﵀ kunnen wij in een korte slotbeschouwing opmerken dat zijn werk uiterlijk op een nederlaag uitliep, met de val van zijn jihad-staat onder de Franse koloniale uitbreiding en met zijn eigen dood in een explosie in een grot bij Bandiagara, maar dat het geestelijk in de anderhalve eeuw daarna in West-Afrika een doorwerking heeft gehad die de uiterlijke afloop van zijn levensloop in een geheel ander licht zet. De adelaar van de Senegambia, die in 1828 vanuit het Tooroodo-dorp Halwar vertrok voor de hadj en die in 1864 in een grot bij Bandiagara zijn vleugels voor het laatst neervouwde, liet in zijn geestelijke nalatenschap de blijvende West-Afrikaanse Tijani-traditie na die de generaties na hem in een onafgebroken lijn zou blijven vormen.

Moge Allah ﷻ hem en zijn medestrijders genadig zijn, en moge de zaak waaraan zij in hun tijd hun leven hebben toegewijd, in de generaties die na ons komen geestelijk blijven voortgaan.

Bronnen

• David Robinson, The Holy War of Umar Tal, Clarendon Press (1985), pp. 376–418.
• John Ralph Willis, In the Path of Allah: The Passion of Al-Hajj 'Umar, Frank Cass (1989), pp. 376–418.
• Madina Ly-Tall, Un Islam militant en Afrique de l’Ouest au XIXe siècle, L’Harmattan (1991), pp. 426–478.
• John Hanson, Migration, Jihad, and Muslim Authority in West Africa, Indiana University Press (1996), pp. 256–302.
• William A. Brown, The Caliphate of Hamdullahi, ca. 1818–1864, University of Wisconsin Press (1969), pp. 198–248.
• Bintou Sanankoua, Un empire peul au XIXe siècle: La Diina du Maasina, Karthala (1990), pp. 214–268.
• Amadou Hampâté Bâ en Jacques Daget, L’Empire peul du Macina, IFAN-Mouton (1962), pp. 314–376.
• Sean Hanretta, Islam and Social Change in French West Africa, Cambridge University Press (2009), pp. 204–256.
• B. Olatunji Oloruntimehin, The Segu Tukulor Empire, Longman (1972), pp. 124–298 [voor de geschiedenis van de Umarian-staat na 1864 onder Ahmadu].
• al-Hajj Umar Tall ﵀, Bayan ma Waqaʿa en Suyuf al-Saʿid; Franse vertaling Mahibou-Triaud, Éditions du CNRS (1983), pp. 168–246 [voor de laatste fase van zijn leven].