Nahavand — Fath al-Futuh

Nuʿman ibn Muqarrin al-Muzani ﵁, een veteraan van Qadisiyyah en al-Madaʾin, kreeg van ʿUmar ﵁ de opdracht om de laatste Sassanidische strijdmacht in de bergen van west-Iran uit te schakelen. Yazdegerd III had na de val van Ctesiphon zijn hof verplaatst naar de marges van het rijk, en zijn generaal Pirozan had een grote verzameling Sassanidische restanten en lokale bondgenoten verzameld in de bergvallei van Nahavand. Het was de laatste georganiseerde tegenmacht van het ineenstortende rijk.

Nuʿman ﵁ marcheerde noordoost vanuit al-Qadisiyyah en Ctesiphon, langs de oude karavaanroutes die door de Zagros-bergen leidden. Zijn leger telde tussen de dertig- en veertigduizend man. Onder zijn officieren waren Hudhayfa ibn al-Yaman ﵁, Suwayd ibn Muqarrin ﵁ (zijn broer), en al-Muthanna ibn Haritha’s nakomelingen.

De aanvalspas naar Nahavand was smal en zwaar te verdedigen. Sassanidische stellingen op de hoogten aan beide zijden van de pas, valleifloer als deployment-zone, en een oostelijk defile als enige uitgang naar Ctesiphon. Pirozan had zijn hoofdmacht in de vallei opgesteld, met versterkingen op de noordelijke en oostelijke ribben, en met fortificaties bij de stad Nahavand zelf op ongeveer de 34.19-breedtegraad.

Nuʿman ﵁ liet halt houden op ongeveer vijftien kilometer van de pas-ingang. Verkenners reden vooruit en keerden terug met scherpe rapporten over Sassanidische posities, observatieposten, en de smalste punten van de pas. De pas was zo nauw dat een rechtstreekse aanval onmogelijk was zonder zware verliezen. Nuʿman ﵁ overlegde met Hudhayfa ﵁ en Suwayd ﵁ en koos voor een listmanoeuvre dat herinnerde aan Khalid ﵁'s methode bij Yarmuk.

In de avondsalat baden de Sahabah ﵃ achter Nuʿman ﵁. Hij sprak hen daarna toe. “Morgen”, zei hij, “zullen wij doen alsof wij vluchten, opdat zij van hun heuvels komen, en wij hen op de vlakte ontvangen waar Allah ﷻ ons de overwinning geeft.”

Op de tweede dag voerde Nuʿman ﵁ zijn list uit. Hij liet een Muslim-vanguard de pas binnentrekken, schijnbaar in een verkennings-pose, en wachtte tot Sassanidische scouts hun positie naar Pirozan rapporteerden. Toen Pirozan in reactie cavalerie van de heuvels naar beneden stuurde om de Muslim-vanguard af te snijden, gaf Nuʿman ﵁ het bevel voor een georchestreerde terugtrekking.

De Muslim-vanguard trok zich in apparent paniek terug, met vaandels die naar achteren wapperden en gelederen die uiteen leken te vallen. Het was, net als bij Yarmuk, een choreografie. De terugtrekking ging in de richting van de westelijke pas-ingang, waar Nuʿman ﵁'s hoofdmacht en Muslim-boogschutters op verborgen posities achter de rotsen wachtten.

Pirozan zag de vlucht en committeerde. Hij stuurde zijn hoofdcavalerie de heuvels af, in de overtuiging dat de Muslim-strijdmacht in volledige rout was. De Sassanidische ruiters reden in een snelle achtervolging, en de Sassanidische infanterie op de heuvels begon eveneens af te dalen om aan de pursuit deel te nemen. Een belangrijk deel van de Sassanidische strijdmacht verliet daarmee zijn fortified posities op de heights.

Muslim-boogschutters losten gerichte volleys op de afdalende Sassaniden vanaf verborgen posities. De Muslim-vanguard hield haar “vlucht” stand, en bracht Pirozan steeds dieper in de valleyfloor. Tegen de namiddag was het overgrote deel van de Sassanidische strijdmacht in de open vallei beneden, en hun fortified posities op de noordelijke en oostelijke ribben waren grotendeels ontruimd.

Nuʿman ﵁, vanaf zijn observatiepost aan de zuidrand van de pas, zag het beeld zich ontwikkelen zoals hij het had voorzien. Hij gaf het signaal aan zijn verborgen reserves.

Toen de Sassanidische pursuit diep in de valleyfloor was getrokken, gaf Nuʿman ﵁ het signaal voor de verborgen reserves. Vanaf de noordelijke en oostelijke ribben, en vanaf de bosrand aan de valleyrand, kwamen Muslim-eenheden tegelijkertijd te voorschijn. De pas in de rug van de Sassaniden, die zij hadden verlaten in de pursuit, werd door een Muslim-bezetting versperd.

De omsingeling werd in minder dan een uur compleet. Vier of vijf Muslim-reserves verschenen aan de vier hoofdrichtingen, en de Sassanidische strijdmacht — eerder verspreid over de pursuit — vond zichzelf in een omcirkelde positie op open valleyfloor. Pirozan probeerde een rally te organiseren op een verhoogde positie centraal in de vallei, en stuurde koeriers naar zijn officieren om de hoofdmacht weer in formatie te brengen.

De rally lukte gedeeltelijk. De Sassanidische zware cavalerie en de elite-eenheden onder Pirozans directe bevel formeerden zich tot een grote cirkel-formatie in het hart van de vallei. De lichtere cavalerie en infanterie, die in de pursuit het meest verspreid waren geraakt, konden niet meer aansluiten en raakten in losse gevechten met de Muslim-eenheden die hen omsingelden.

Nuʿman ﵁ stuurde Hudhayfa ﵁ met een lichte cavaleriegroep om de noordelijke uitgang van de vallei volledig te versperren. Suwayd ﵁ kreeg het bevel om de oostelijke pas-uitgang naar Ctesiphon onder controle te brengen. Daarmee was elke Sassanidische vluchtroute, in welke richting ook, gesloten.

Pirozan keek vanaf zijn rally-positie naar de Muslim-eenheden die zich rondom hem versterkten. Hij wist dat het laatste fortified Sassanidische leger in de vallei vast zat. Hij stuurde een laatste koerier naar Yazdegerd III met het verzoek om reservetroepen vanuit het noorden te halen, hoewel hij wist dat zo’n koerier hoogstwaarschijnlijk niet eens de pas door zou komen.

Op de derde dag van het treffen committeerde Nuʿman ﵁ de hoofdinfanterie voor een frontale aanval op Pirozans rally-formatie. Muslim-boogschutters losten lange volleys op de Sassanidische centrumeenheden vanuit voorbereide schietposities, en Muslim-zware infanterie marcheerde in compacte gelederen naar de Sassanidische cirkel-formatie.

De Sassanidische cirkelformatie ontving de Muslim-aanval met haar gebruikelijke discipline. Zware cavalerie aan de buitenkant, lichte cavalerie en boogschutters er direct achter, infanterie in het hart als reserve. De eerste Muslim-charges werden afgeslagen, met name aan de noordelijke zijde waar de Sassanidische lijfwacht het sterkst was.

Maar Nuʿman ﵁ had de Muslim-cavalerie-reserves op de flanken bewaard. Hij stuurde gelijktijdig een charge van Muslim-ruiters tegen de linker en rechter randen van Pirozans formatie. De flankerende cavalerie werkte vanaf de heuvel-helling naar binnen, met snelheid en momentum aan hun zijde, en brak door de buitenste cavalerie-ring aan beide zijden vrijwel tegelijkertijd.

Pirozan reageerde met een desperate counterattack. Zijn elite-cavalerie, ongeveer duizend ruiters, kwam naar voren in een gerichte stoot tegen het Muslim-centrum. Het was een poging om Nuʿman ﵁'s commandopositie zelf te bereiken en de slag aan de top te beslissen. De stoot drong een paar honderd meter de Muslim-linie in, maar werd door Muslim-zware infanterie afgeslagen voordat zij het commandopost-niveau bereikte.

Tegen het einde van de middag was de Sassanidische cirkel-formatie op meerdere plekken doorbroken. De buitenste cavalerie was uitgeput; de centrumeenheden begonnen onder voortdurende boogschutters-druk te wankelen. Pirozan zelf reed van plek naar plek om zijn eenheden in lijn te houden, maar de geleidelijke ontbinding was niet meer te stoppen.

Tegen de avond op de derde dag faltte de Sassanidische rechterflank definitief. Maar voordat de overwinning kon worden geclaimd, viel Nuʿman ibn Muqarrin ﵁ zelf. De bronnen verschillen over de precieze omstandigheden, maar de hoofdlijn is dezelfde. Nuʿman ﵁ reed in de namiddag naar de voorste linie om een laatste push aan te sturen, en werd door een Sassanidische pijl of een gerichte speer geraakt. Sommige overleveringen plaatsen het tijdens een Muslim-charge tegen de Sassanidische lijfwacht; andere noemen dat hij van zijn paard viel onder een algehele Sassanidische volley.

Op het slagveld werd zijn vaandel met de borduurkleuren van zijn stam zichtbaar voor de mannen achter hem. Hudhayfa ibn al-Yaman ﵁, die naast hem reed, riep de bevelhebbers samen en bedekte zijn lichaam met een mantel. Het bericht werd onder strikte order pas later die avond verspreid, opdat de Muslim-strijdmacht niet in haar laatste push zou wankelen. Hudhayfa ﵁ nam onmiddellijk het opperbevel waar, en gaf het signaal voor de eindcharge tegen de Sassanidische rechterflank.

Nuʿman ﵁'s laatste woorden, naar de overlevering, waren een gebed voor zijn manschappen en een vraag of de slag al gewonnen was. Hudhayfa ﵁ vertelde hem dat Pirozan op de vlucht was, en Nuʿman ﵁ overleed met een glimlach op zijn gezicht. Een man die met de Profeet ﷺ bij Khaybar had gevochten, die bij al-Qadisiyyah als kerncommandant had gediend, en die op deze dag fath al-futuh in de naam van Allah ﷻ veroverd had.

Op vrijwel hetzelfde uur viel Pirozan. Zijn rechterflank in volle ontbinding, probeerde hij een vechtende aftocht naar de oostelijke defile. Een Muslim-cavaleriecommandant — de bronnen noemen ʿAmmar ibn Yasir ﵁ in sommige overleveringen, in andere een minder bekende Sahabi — wist Pirozan op een paar honderd meter van de defile in te halen. Pirozan werd dodelijk verwond, en zijn lichaam viel naast zijn paard op de stoffige valleyvloer.

Met de dood van Pirozan brak de Sassanidische moreel. Zijn elite-lijfwacht legde de wapens neer of werd in eenzijdige gevechten uitgeschakeld. De Sassanidische rechterflank, en weldra ook het centrum, brak uiteen in een algemene rout in oostelijke richting, naar de smalle defile die naar Ctesiphon leidde.

Onder Hudhayfa ibn al-Yaman ﵁'s bevel zette de Muslim-strijdmacht de eindachtervolging in. De vluchtende Sassanidische restanten stroomden in massa door de smalle oostelijke defile in de richting van Ctesiphon. Maar de defile was te smal voor zo’n grote massa, en de berghellingen aan beide zijden boden geen vluchtroute.

Wat in de defile gebeurde, is in de overleveringen omschreven als een slachting in een trechter. Muslim-cavalerie sloot achter de Sassanidische restanten en versperde hun terugkeer; Muslim-boogschutters bezetten de berghellingen aan beide zijden en losten gerichte volleys naar beneden. De Sassaniden, opeengepakt in de smalle doorgang, konden hun wapens nauwelijks gebruiken en hadden geen ruimte om in formatie te vechten. Duizenden vielen.

De overlevenden die uiteindelijk de oostelijke uitgang van de defile bereikten — een paar duizend uitgeputte cavalerieruiters — vluchtten ongeordend in de richting van Ctesiphon en daarachter de Iraanse heuvellanden. Yazdegerd III, toen het bericht hem in een verre garnizoenstad bereikte, brak op naar het verre noordoosten. Hij zou nog tien jaar in de marges van het ineenstortende rijk leven, voordat hij in 31 AH in een meelmolen in Merv vermoord werd door zijn eigen dienaar.

Hudhayfa ﵁ consolideerde de Muslim-controle bij Nahavand. Het garnizoen werd opgezet in de stad zelf, de fortified Sassanidische positie werd overgenomen, en het khums werd op de Muslim-manier verdeeld en naar Medina gestuurd. Op de plek waar Nuʿman ﵁ was gevallen werd een eenvoudig graf opgericht; zijn lichaam werd zonder ghusl, met zijn bloed en wapens, daar begraven, want hij was shahid.

Toen het bericht van de overwinning Medina bereikte, riep ʿUmar ibn al-Khattab ﵁ de mensen voor de salat en sprak hen toe van de minbar. “De Sassaniden zullen nooit meer in eenheid tegen ons opstaan”, zei hij. Hij wijdde Allah ﷻ in lange duʿa toe voor de overwinning. De overwinning kreeg in de geschiedenis de naam fath al-futuh, de opening van openingen, want zij brak de laatste centrale staatsmacht die de Muslim-veroveringen in het oosten nog kon weerstaan. Met Nahavand werd het Sassanidische rijk de facto ontmanteld, en het werk dat onder ʿUmar ﵁ begonnen was, kon onder zijn opvolgers worden voltooid.