De Slag bij Tsuntua

Na Tabkin Kwotto op 21 juni 1804 was de jama’a geen karavaan vluchtelingen meer maar een macht waarmee anderen zich wilden verbinden, en uit Kebbi en uit Zamfara kwamen delegaties naar Gudu, met strijders erbij. De volgende stap leek voor de hand te liggen, want tussen de beweging en het einde van Gobir stond nog maar één ding overeind, de ommuurde hoofdstad Alkalawa. Alles wat in dit verhaal volgt, gebeurt omdat die stap te vroeg werd gezet.

In november trok de jama’a op tegen Alkalawa en werd zij van de muur teruggeslagen. Dit is het deel van het verhaal dat gewoonlijk wordt overgeslagen, en zonder dat deel is de ramp die erop volgt niet te begrijpen. De hoofdstad van Gobir was een echte ommuurde stad, met boogschutters op de wal en met ruiterij die door een poort naar buiten kon worden gestuurd zodra een bestorming haar vorm verloor, terwijl de jama’a noch de voorraden voor een belegering had noch de middelen om een bres te slaan. Zij trok verslagen bij de muur vandaan, en zij trok niet ver.

Johnston, die Bello’s ﵀ Infaq al-Maysur parafraseert, laat de Waziri Abdullahi dan Fodio ﵀ na de mislukte bestorming opnieuw uittrekken, tegen de Tuareg-bondgenoten van Yunfa die nog altijd in het veld stonden bij de hoofdstad. Voor een leger dat zojuist op een muur was gestrand was dat de redelijke keuze, want in het open veld staat geen muur in de weg. Het bracht de jama’a bij een dorp dat Tsuntua heette.

De Gobir-cavalerie was geen geïmproviseerde macht, want de Hausa-sarki’s hielden al sinds de vijftiende eeuw ruitereenheden in stand, op Arabische paarden uit de trans-Saharaanse handel, met wapenrusting van lokaal gesmeed ijzer en met commandostructuren die generaties oud waren. Daartegenover had de jama’a speren, bogen en een handjevol oude vuurwapens die jaren niet waren afgevuurd. Bij Tabkin Kwotto had zij het water in de rug en een carré om in te staan, en hier had zij geen van beide, zodat zij in het open veld naast de hoofdstad werd overvallen.

Tussen de twee- en drieduizend leden van de jama’a kwamen om. Het laagste getal is dat van Muhammad Bello ﵀ zelf, in Infaq al-Maysur, opgeschreven door iemand die aan die kant van het veld stond, en geen enkele Fulani-bron heeft ooit geprobeerd het te verzachten. Onder de doden waren de opperrechter Muhammadu Sambo ﵀, de vaandeldrager Sa’adu en ongeveer tweehonderd mannen die bekendstonden om hun vroomheid en hun geleerdheid. In een beweging die haar hele aanspraak op geleerdheid bouwde, was dat het deel dat niet te vervangen viel.

Een nederlaag van deze omvang, zo vroeg, had het einde moeten zijn, en in de meeste bewegingen was zij dat ook geweest. Zij was het hier niet, om twee redenen die de Nederlandse bronnen onomwonden noemen. De jama’a was geen leger maar een beweging, met haar kern in dorpsgemeenschappen in Zamfara, in Kebbi en tot ver naar het oosten in Adamawa, zodat Tsuntua slechts één veldslag was en niet de oorlog. En een nederlaag werd begrepen als een beproeving en niet als een oordeel, zoals ook Uhud wordt begrepen. Usman dan Fodio ﵀ schreef een rondzendbrief aan zijn aanhangers waarin hij dat uiteenzette, gaf het werkelijke veldcommando aan Abdullahi ﵀ en Bello ﵀, en ging door. Alkalawa viel in 1808, vier jaar later, en dat is het verre einde van een lange weg en geen troost voor dit veld.