De Slag bij Tabkin Kwotto

In februari 1804 verliet Usman dan Fodio ﵀ met zijn volgelingen de stad Degel. Sultan Yunfa van Gobir had de jama’a tot vijand verklaard en haar bewegingsvrijheid afgesneden. De Shehu trok met zijn broer Abdullahi dan Fodio ﵀, zijn zoon Muhammad Bello ﵀ en honderden gezinnen naar Gudu, een plek aan de westelijke rand van Gobir.

Voor Usman dan Fodio ﵀ was deze tocht een Hijra, een terugtrekking met religieuze betekenis, niet enkel een vlucht. In Gudu werd hij door de jama’a uitgeroepen tot Amir al-Mu’minin. Vanuit dat ogenblik was de breuk met Gobir definitief.

Yunfa zond opeenvolgende patrouilles uit om de jama’a te verstoren. Vee werd geroofd, voorraden geplunderd, kleine groepen gevangen. In de maanden tussen februari en juni groeide de overtuiging dat een grote botsing onvermijdelijk was.

Toen Yunfa hoorde dat de jama’a zich oostwaarts bewoog richting de meren bij Tabkin Kwatto, stelde hij zijn cavalerie op. Bij hem voegden zich krijgers van bondgenoten onder de Toeareg en de Sullubawa. Het Gobir-leger was talrijk, te paard, en uitgerust voor de open vlakte.

Op de ochtend van 21 juni 1804 zagen de verkenners van de jama’a het stof van de Gobir-cavalerie aan de horizon. Tabkin Kwatto, een ondiep meer, lag in de rug van de jama’a. De ruimte vooruit was open vlakte, perfect voor cavalerie.

Abdullahi dan Fodio ﵀ en Umaru al-Kammu, de twee veldcommandanten, kozen geen frontlinie maar een vierkant. De Fulani strijders gingen in vier zijden staan, met de boogschutters op de hoeken en de speerdragers achter hen. In het midden bevonden zich de niet-strijders en het kleine reservepaard.

De keuze voor het vierkant was geen Arabische tactiek en geen Hausa tactiek. Zij kwam voort uit een eenvoudige rekensom: een kleinere strijdmacht kon zich niet veroorloven om geflankeerd te worden. Een vierkant heeft geen flank.

De Fulani waren bekend om hun bogen. Zij stelden zich op zo dat de pijlen uit elke zijde van het vierkant tegelijk konden vertrekken. De boogschutters wisselden in lagen, zodat het schot continu was, niet in volleys.

Toen de Gobir-cavalerie haar eerste zicht kreeg op de opstelling, vertraagde zij. Een vierkant op een vlakte is een merkwaardig doel. Niet rennend, niet vluchtend, niet kwetsbaar in de flank. De aanvoerders van Yunfa beraadslaagden kort en kozen toch voor de aanval.

De eerste Gobir-stoot kwam frontaal. Een rij ruiters reed in volle ren op de noordzijde van het vierkant af. Hun lansen waren laag, hun schilden hoog. Achter hen kwam een tweede golf in dichte formatie.

De Fulani-boogschutters wachtten. Abdullahi dan Fodio ﵀ had bevolen niet te schieten voordat de ruiters binnen vijftig stappen waren. Op vlakke grond is dat een afstand van enkele seconden in volle galop.

Toen de afstand bereikt was, kwam de pijlenregen. Een vierkant van vijfhonderd man waarvan tweehonderd boogschutters levert een dichtheid van vuur die op weinig West-Afrikaanse slagvelden eerder was gezien. De voorste rij Gobir-paarden stortte neer. De tweede golf reed over de gevallenen heen, raakte uit ritme, en kwam splinterend tegen de speerdragers van het vierkant aan.

De noordzijde van het vierkant boog niet door. De Fulani-speerdragers stonden in twee rijen, met de speerschaft schuin in de grond gestut. De Gobir-paarden die tegen de speren reden, kantelden. Hun ruiters vielen tussen het vierkant en de gevallen voorhoede in.

De eerste stoot brak op de noordzijde. De Gobir-officieren riepen hun mannen terug en hergroepeerden voor een tweede aanval, deze keer langs de oostflank.

De tweede Gobir-stoot kwam over de oostflank. Aan het hoofd reed een gepantserde aanvoerder, een kapitein van Yunfa, herkenbaar aan zijn kettingmaliën en aan zijn pluim. In Bello’s Infaq al-Maysur staat dat hij door zijn eigen mannen werd gezien als de man op wie zij steunden.

Hij reed voor de tweede golf uit, in een ren die zijn eigen ruiters dwong te volgen. Zijn paard was zwaar uitgerust, zijn lans was lang. Hij kwam binnen pijlafstand van de oostzijde van het vierkant.

Een Fulani-boogschutter, in de hoek tussen de noordzijde en de oostzijde, schoot. De pijl trof het paard, niet de man. Het paard stortte zijwaarts. De aanvoerder rolde op de grond, raakte zijn lans kwijt, kwam half overeind. Voor hij zijn zwaard kon trekken bereikten hem twee speerdragers van het vierkant.

Hij viel niet ver van het vierkant. Zijn val was zichtbaar voor zijn eigen ruiters. De tweede golf, die op zijn snelheid en zijn voorbeeld reed, vertraagde van zelf. Een cavalerie zonder kop is een cavalerie die haar lijn verliest.

De jama’a riep takbir. De lof werd over de hele oostzijde gehoord. Aan de Gobir-zijde keken de officieren naar elkaar en naar het lichaam van hun aanvoerder. De ruimte tussen woede en aarzeling, tussen aanval en aftocht, opende zich.

Met hun aanvoerder gevallen en hun ritme gebroken, raakte de Gobir-cavalerie haar samenhang kwijt. Ruiters draaiden hun paarden in tegengestelde richtingen. Sommigen probeerden een derde stoot, individueel, en werden door de boogschutters van het vierkant uit het zadel geschoten. De meesten reden noordwaarts, terug richting Alkalawa.

Abdullahi dan Fodio ﵀ gaf bevel het vierkant niet te breken. Een vierkant dat opent om te achtervolgen, opent zijn flanken. De Gobir-strijders die nog rond het vierkant zwierven werden onder vuur gehouden tot zij ook weken.

Pas toen het slagveld leeg was van georganiseerde tegenstand, gaf Abdullahi het bevel om voorwaarts te bewegen. De jama’a verzamelde haar gewonden, doodde geen achtergebleven gewonde Gobir-strijders die zich overgaven, en bleef de nacht ter plaatse.

Voor Yunfa was het bericht een schok. Hij had zijn beste cavalerie ingezet, met getalsmatige meerderheid, op terrein dat voor hen sprak. Hij had verloren tegen een vijand zonder paarden en zonder vesting, alleen met een vierkant en met bogen.

Het bericht reisde sneller dan de overlevenden. Voor het einde van de week had het zich verspreid van Kebbi tot Zamfara.

Wat Tabkin Kwotto veranderde was niet de telling van doden. Het was de beweging die zich daarna inzette.

In de weken na de slag kwamen delegaties van naburige Hausa-staten naar Gudu en naar de jama’a. Krijgers uit Kebbi, uit Zamfara, uit kleinere gebieden die onder Gobir hadden geleden, sloten zich aan. De Toeareg, die voor de slag aan Yunfa’s zijde hadden gestaan, hielden zich op afstand. Een aantal voegde zich daadwerkelijk bij de jama’a.

Voor Usman dan Fodio ﵀ was deze toeloop de bevestiging dat de strijd niet beperkt zou blijven tot Gobir. Wat begon als een conflict tussen een sultan en een geleerde, werd nu een beweging die zich uitstrekte over een halve dozijn gebieden. De voorwaarden voor een kalifaat begonnen zich te vormen, hoewel de naam Sokoto pas later kwam.

Voor Yunfa was de slag een waarschuwing die hij niet las. In plaats van vrede te zoeken, versterkte hij Alkalawa en bereidde hij zich voor op een lange oorlog. De oorlog die hij koos, zou zijn eigen einde worden.

Tabkin Kwotto was geen einde. Het was het begin. Tussen 1804 en 1808 zouden er nog drie mislukte aanvallen op Alkalawa volgen, voordat de stad in oktober 1808 viel.