De Slag bij Alkalawa

Na de overwinning bij Tabkin Kwotto in juni 1804 was Alkalawa de logische volgende stap. De stad was de hoofdstad van Gobir, het ommuurde hart waaruit Yunfa zijn macht uitoefende. Wie Alkalawa innam, beëindigde Gobir.

Tussen 1805 en 1807 ondernam de jama’a drie aanvallen op de stad. Geen van deze drie slaagde.

De eerste aanval, in 1805, kwam te vroeg. De jama’a beschikte nog niet over voldoende voorraden voor een lang beleg. Yunfa hield de poorten gesloten, zijn boogschutters bemand, en wachtte tot de aanvallers honger en vermoeidheid voelden.

De tweede aanval, in 1806, brak op coördinatie. Eenheden uit verschillende vlaggen bereikten de stad op verschillende dagen. De voorhoede werd door uitvallen van Gobir-cavalerie geïsoleerd voordat de hoofdmacht arriveerde.

De derde aanval, in 1807, faalde door de moessonregen. De grond rond Alkalawa veranderde in modder. Belegeringswerktuigen kwamen niet vooruit. Voorraden bedierven. De jama’a moest zich terugtrekken voor de stad viel.

Drie keer mislukt is in een vroege staat een slechte verhouding. De jihad had een grote overwinning behaald bij Tabkin Kwotto, maar zonder Alkalawa bleef de strijd onbeslist. Muhammad Bello ﵀, de zoon van de Shehu en zijn voornaamste veldcommandant, begreep dat een vierde poging niet kon falen.

In oktober 1808 stelde Muhammad Bello ﵀ een nieuwe coalitie samen. Hij leerde van de drie mislukkingen. Een aanval op Alkalawa moest gecoördineerd zijn, voorzien van voorraden voor weken, en uitgevoerd in droog seizoen.

Bello deelde het bevel met Ali Jedo, de aanvoerder van een ervaren strijderskorps, en met Aliyu Jedo. Versterkingen kwamen vanuit Kebbi en Zamfara, twee staten die zich na Tabkin Kwotto bij de jama’a hadden aangesloten en die nu hun eigen rekening met Gobir wilden vereffenen.

De troepenmacht die zich rond Alkalawa verzamelde, was groter dan ooit. Bello koos voor een omsingeling, niet voor een frontale stoot. Vier kolommen bewogen tegelijk: een uit het noorden, een uit het zuiden, een uit het oosten, een uit het westen. Geen enkele Gobir-uitval kon meer dan een van de vier kolommen tegelijk bedreigen.

Yunfa zag de omsingeling vanaf de torens van Alkalawa. Hij sloot de poorten en stelde zijn beste verdedigers op de muren. Hij rekende erop dat de regen weer zou komen, dat de voorraden van de aanvallers zouden bederven, dat de coördinatie zou breken zoals in 1806.

De regen bleef weg. De voorraden hielden stand. De coördinatie hield stand.

In de eerste dagen na de aankomst van de vier kolommen sloot de ring zich rond Alkalawa. Bello liet schermutselgroepen voor de muren opereren, niet om te bestormen, maar om de Gobir-boogschutters te dwingen hun pijlen te verbruiken. Voorraadlijnen tussen de stad en de omliggende dorpen werden afgesneden.

Yunfa beval een uitval. Een groep cavalerie reed door de zuidpoort, in de hoop een gat te slaan in de zuidelijke kolom van Ali Jedo. De aanval werd opgevangen. De ruiters die niet direct sneuvelden, werden teruggedreven naar de poort. De poort kon niet snel genoeg opnieuw gesloten worden voordat enkele Sokoto-strijders erin doordrongen. De doorbraak werd door de Gobir-verdedigers gestopt, maar de zwakte van de zuidpoort was zichtbaar geworden.

Bello verplaatste zijn aandacht naar de oostelijke muur. Daar was de hellingshoek van de muur het gunstigst voor een bestorming, en daar bevond zich Aliyu Jedo, een commandant met ervaring in stadsgevechten.

Onder dekking van pijlvuur vanuit het Sokoto-kamp werden ladders en boomstammen voorbereid. De Gobir-verdedigers op de oostmuur waren uitgeput van vier dagen onafgebroken bedreiging. Yunfa zond zijn eigen lijfwacht naar de oostmuur, in een laatste poging om de zwakke plek te versterken.

Op de vijfde nacht begon de bestorming.

De bestorming begon voor zonsopgang. Aliyu Jedo zond zijn pioniers naar de oostelijke muur, met dekking van boogschutters die in golven schoten. Eerst kwamen de ladders. Toen de eerste ladders neergehaald werden, kwamen de boomstammen tegen de muur als rammen.

De muur van Alkalawa was van leem, niet van steen. Ze hield de eerste rambeweging tegen, scheurde bij de tweede, brokkelde af bij de derde. Een opening van enkele meters opende zich. Door die opening drongen de eerste Sokoto-strijders binnen.

Het gevecht werd nu intramuraal. In de smalle straten van Alkalawa kon Bello’s numerieke meerderheid zich niet ten volle ontplooien, maar evenmin kon Yunfa zijn cavalerie inzetten. Het werd een huis-tegen-huis-strijd, met messen, korte zwaarden en speren op armafstand.

Vanaf de noordkant zag Bello de oostelijke breuk en gaf bevel ook de noordpoort onder druk te zetten. De Gobir-verdedigers werden gedwongen zich te splitsen. Een tweede breuk vormde zich aan de noordwand. Twee fronten in de stad konden de overgebleven Gobir-strijders niet meer omarmen.

Yunfa zelf trok met zijn lijfwacht naar het centrum van de stad, naar de paleisruimte rond zijn troon. Hij was een sultan die in zijn eigen residentie streed. Wat eerder een veldslag was geweest, werd nu een laatste verdediging.

Het laatste gevecht vond plaats in het hart van de stad, niet ver van Yunfa’s troon. Volgens Bello’s eigen beschrijving in Infaq al-Maysur stierf Yunfa in een handgemeen, met zijn zwaard nog in zijn hand.

Hij vocht zonder vlucht. De sultan die jaren eerder bevolen had de jama’a te vervolgen, die de geleerde Usman dan Fodio ﵀ tot vijand had verklaard, die de pijl had gestuurd die de Hijra naar Gudu had gemaakt, viel binnen de muren van zijn eigen paleis.

Met zijn dood was de Gobir-staat ten einde. De overgebleven Gobir-strijders bleven nog enkele uren strijden, sommigen tot de laatste man, anderen die zich overgaven. Tegen het middaguur was de stad in handen van de Sokoto-coalitie.

Bello gaf bevel de bevolking te ontzien. Niet-strijders werden gespaard. Aliyu Jedo en Ali Jedo zorgden voor het ordenen van de gevangenen en het verzamelen van de gewonden. De geleerden onder de jama’a verklaarden dat het bloedvergieten gestopt was zodra de sultan was gevallen.

Maar de stad zelf zou Bello niet sparen.

Bello besloot Alkalawa niet te bezetten. Hij liet de stad ontmantelen. Muren werden geslecht, paleisgebouwen afgebroken, voorraden verdeeld. De inwoners die wensten te vertrekken kregen toestemming. Wie wenste te blijven, deed dat onder de nieuwe orde.

De keuze was geen wraak. Alkalawa als symbool was gevaarlijker dan Alkalawa als ruïne. Een bewoonde Gobir-hoofdstad zou een hersteleis blijven oproepen. Een afgebroken Gobir-hoofdstad sloot dat hoofdstuk af.

Met de val van Alkalawa was de Gobir-staat als zelfstandige macht beëindigd. De militaire doelen van de jihad waren bereikt. De macht in de regio kwam toe aan de jama’a en aan Usman dan Fodio ﵀ als Amir al-Mu’minin.

Het kalifaat dat hieruit voortkwam, droeg later de naam Sokoto. Muhammad Bello ﵀ zou in 1809 de stad Sokoto stichten als nieuwe hoofdstad. Abdullahi dan Fodio ﵀ kreeg het bestuur over het westelijke deel, met Gwandu als centrum. De staat strekte zich op zijn hoogtepunt uit van het oostelijke deel van het huidige Burkina Faso tot de westelijke delen van het huidige Tsjaad.

Tabkin Kwotto had de jihad mogelijk gemaakt. Alkalawa had de jihad voltooid.