De val van Sokoto en de Slag bij Burmi

Drie weken noordwaarts vanuit Zaria bereikte de kolonne van kolonel Morland de muren van Kano met ongeveer zevenhonderd soldaten van de West African Frontier Force, vijfentwintig Britse officieren, vier Maxim-machinegeweren en vier lichte kanonnen. De cavalerie van Kano reed in formatie naar buiten met de lansen naar voren, en de Maxims openden het vuur op driehonderd yards. Binnen tien minuten lag de grond ertussen bezaaid met gevallen ruiters en paarden, en geen aanvaller kwam binnen tachtig yards van de Britse linie. Tegen de avond was Kano in Britse handen en binnen enkele dagen bereikte het nieuws Sokoto, zodat alles wat hierna volgt een antwoord is op wat hier gebeurde, want de mannen die moesten beslissen wat Sokoto zou doen wisten nu precies wat een cavaleriecharge waard was tegen machinegeweren.

Attahiru I had drie mogelijkheden en zijn raadgevers waren erover verdeeld. Sommige emirs stelden voor te onderhandelen, een Britse resident in Sokoto te aanvaarden, tribuut te betalen en de formele soevereiniteit op te geven in ruil voor ceremonieel zelfbestuur, wat veel vazallen stilzwijgend al hadden gedaan en wat de klassieke Maliki-fiqh juridisch zwaar problematisch achtte. Enkele militaire adviseurs stelden voor te wachten, bestanden te tekenen, te manoeuvreren en erop te gokken dat de Britten zich zouden overspelen, een gedachte die na Kano niemand nog serieus kon geloven. En anderen stelden de hijra voor, een massale migratie oostwaarts in de richting van Mekka, weg van de dar al-kufr die zich aan het vestigen was. Die derde optie droeg een gewicht dat de andere twee misten, want zij was de stichtingsdaad van het kalifaat zelf, aangezien Usman dan Fodio ﵀ in 1804 van Degel naar Gudu was getrokken voordat hij zijn jihad verklaarde en de verplichting daartoe systematisch had uiteengezet in zijn Bayan wujub al-hijra ala al-ibad. Voor de hijra kiezen betekende de beslissing van de stichter herhalen, een eeuw en honderd kilometer later.

Op 13 maart 1903, terwijl Lugards leger naderde, verliet Attahiru I Sokoto met enkele duizenden mensen, familieleden, volgelingen, leerlingen, soldaten van de garde en emirs van kleinere staten die zich onderweg bij hem aansloten. Achter hem opende een kleine groep emirs onder leiding van zijn eigen broer de onderhandelingen, en twee dagen later liepen Britse troepen Sokoto binnen zonder dat er een schot viel. Er kwam geen slag om de hoofdstad van het kalifaat, en juist die leegte is waar dit beeld om draait. Lugard sprak in de grote moskee, proclameerde de suprematie van de Britse kroon en benoemde een neef van de vertrokken kalief, Muhammadu Attahiru II, in diens plaats. De titel overleefde en de familie bleef op de troon, maar de soevereiniteit niet, zodat het ambt dat in 1804 het opperste gezag van een onafhankelijke Islamitische staat was geweest een erfelijk-decoratieve positie binnen een koloniaal bestuur werd.

De stoet trok oostwaarts over de volle breedte van Hausaland, en onderweg groeide hij aan. Bauchi sloot zich aan, Misau sloot zich aan, delen van Gombe volgden, en het aantal liep op tot enkele tienduizenden, mannen, vrouwen, kinderen, vee en wagens. Dit was in geen enkele klassieke zin een leger, en wie het zo leest begrijpt er niets van. Lugard kon het er echter niet bij laten zitten, want een geslaagde hijra zou Sokoto in de theologie als dar al-kufr vastleggen en elke geleerde moslim in het protectoraat een argument geven om ook oostwaarts te trekken, en zij zou het koloniale project voor onbepaalde tijd een tweede verhaal naast zich houden, namelijk dat er nog een Kalief was en dat hij niet bij Lugard zat. Er ging dus een kolonne achter hen aan. Onderweg raakten volgelingen af door uitputting en honger en keerden overlopers terug naar hun eigen emiraten, zodat de gemeenschap in juli kleiner was dan in april maar nog altijd in beweging.

De achtervolging was vanaf het begin niet het werk van één officier, wat latere samenvattingen ook suggereren. Luitenant Browne voerde op 17 mei de eerste aanval uit bij Gwoni met één officier, eenenvijftig manschappen en een enkele Maxim. Barlow volgde met nog twee officieren en zestig bereden soldaten en bezette op 31 mei Ashaka aan de Gongola. Het contingent van Sword en de tweede golf van Browne brachten de macht op 19 juni op zeven officieren en honderdtachtig man, en tegen de zevenentwintigste op ongeveer tweehonderdzeventig. Majoor Marsh, onder wiens naam het verhaal gewoonlijk wordt verteld, arriveert pas op 12 juli. Vanaf 4 juni lagen de muhajirin bij Burmi onder blokkade, wat betekende dat de gemeenschap niet langer bewoog en ter plekke kon worden uitgehongerd.

Op 22 juni bestormden de Britten Burmi en werden zij teruggeslagen. Dit is het enige moment in het hele verhaal waarop de technologische kloof de zaak niet beslist, en daar is het de moeite waard bij stil te staan, want alles ervoor en erna wordt door machinegeweren beslist. De verdedigers vochten vanuit voorbereide stellingen op een plaats die al als steunpunt bekendstond, van dichtbij, waar het voordeel van een Maxim kleiner wordt, en tegen een macht die op dat moment nog geen tweehonderd man telde. Wat de mislukking opleverde waren vijf extra weken, en wat zij kostte was de zekerheid dat de volgende poging met artillerie zou komen.

Na 22 juni hielden de Britten op de plaats te willen forceren en gingen zij haar uithongeren. Op 30 juni werd Birri geplunderd om de aanvoer van voedsel af te snijden, en binnen de omheining zat de gemeenschap inmiddels zeven weken stil met haar kudden en haar kinderen. Op 12 juli arriveerde majoor Marsh met de versterking die de zaak besliste, en hier gaan de bronnen uiteen, want de ene spreekt van honderdvijfenzestig man en één kanon van vijfenzeventig millimeter, terwijl de andere vijfhonderd man van het Northern Nigeria Regiment noemt met zestig bereden soldaten, twee Maxims en twee veldkanonnen. Niemand heeft die cijfers met elkaar in overeenstemming gebracht en deze kaart doet ook niet alsof. Wat niet ter discussie staat is dat op 24 juli alles wat de Britten hadden voor Burmi stond opgesteld, en dat daar artillerie bij was.

De aanval opende met een bombardement, daarna een frontale bestorming en vervolgens een gevecht van man tegen man binnen de nederzetting. De mensen van Attahiru vielen in golven aan, van dichtbij, met zwaarden en karabijnen, en tegen Maxims en Martini-Henry’s was het binnen enkele uren voorbij. Majoor Marsh werd gedood door een vergiftigde pijl. Muhammadu Attahiru I werd gedood, samen met negen andere emirs die met hem waren meegetrokken. De tellingen van gesneuvelden lopen uiteen, want de Britse dispatches melden ongeveer negentig Britse en West-Afrikaanse verliezen en schatten er zevenhonderd tot vijftienhonderd aan Sokoto-zijde, van wie velen geen strijders waren. Enkele overlevenden trokken verder oostwaarts en een kleine groep bereikte uiteindelijk Mekka, en een van hen stichtte in 1906 en 1907 de Takruri-kolonie Maiurno in de provincie Sennar in Soedan. Als politieke beweging was de hijra beëindigd. Dit was een verlies, geen moreel verlies, want aan Islamitische zijde was het juridische argument sterk, maar een feitelijk en materieel verlies, en het hoeft niet tot overwinning te worden omgesponnen om eerlijk herinnerd te kunnen worden.