De Slag bij Siffin

In de lente van 37 AH brak ʿAli ﵁ op vanuit Kufa met een leger dat tijdgenoten op zeventig- tot honderdduizend man schatten. Muʿawiya ﵁ trok vanuit Damascus met een vergelijkbare macht in oostelijke richting. De twee legers manoeuvreerden weken aan een stuk tegen elkaar op via de Jazira, totdat zij elkaar troffen aan de vlakte van Siffin, op de westelijke oever van de Eufraat, ten westen van het huidige Raqqa.

Muʿawiya ﵁'s leger arriveerde eerst en bezette de enige bruikbare toegang tot het rivierwater op die strook vlakte: een ondiepe overhaal waar de oever afliep en water-emmers gevuld konden worden. Hij plaatste hier een zware garde onder Abu al-Aʿwar al-Sulami, met de uitdrukkelijke order ʿAli ﵁'s mannen geen druppel water te laten halen. Dit was meer dan een tactisch detail. Het was een poging om ʿAli ﵁'s leger te dwingen tussen dorst en frontale aanval te kiezen.

ʿAli ﵁ stuurde Saʿsaʿah ibn Suhan ﵁ als afgezant naar Muʿawiya ﵁'s tent, met het verzoek om vrije toegang tot het water voor alle moslims, zoals de Profeet ﷺ had geboden voor de toegang tot bronnen en weiden. Amr ibn al-As ﵁ adviseerde Muʿawiya ﵁ het verzoek in te willigen, om strategische redenen. Muʿawiya ﵁ weigerde.

ʿAli ﵁ stelde Malik al-Ashtar ﵁ aan om de waterpost met cavalerie te bestormen. De aanval op de bruikbare overhaal werd in een korte maar hevige strijd uitgevochten. De garde van Abu al-Aʿwar werd verdreven. ʿAli ﵁ liet vervolgens zelf de mannen van Abu al-Aʿwar na hun terugtocht aanbieden dat zij wel water uit de moslim-oever mochten halen, zoals zij die aan zijn mannen geweigerd hadden te bieden. Tabari overlevert deze beslissing als één van de blijvende beelden van Siffin.

Drie maanden lang werd Siffin gekenmerkt door een opmerkelijke en pijnlijke vorm van strijd: het dagelijkse duel. Elke dag traden enkele tientallen tot enkele honderden mannen uit beide kampen voor de linies en daagden persoonlijk de tegenovergestelden uit. Naam werd tegen naam gezet, stam tegen stam, verwantschap tegen verwantschap. Velen van degenen die uittraden hadden samen in Yarmuk of Qadisiyyah gestreden in dezelfde gelederen.

ʿAli ﵁ probeerde de inzet van de generale veldslag uit te stellen. Hij stuurde herhaaldelijk afgezanten naar Muʿawiya ﵁'s tent met het voorstel om door één persoonlijk duel tussen hen tweeën de zaak te beslissen, zonder verdere bloedvergieting van moslims. Muʿawiya ﵁ weigerde elke keer. Amr ibn al-As ﵁, die naast Muʿawiya ﵁ zat als belangrijkste adviseur, raadde hem aan in te gaan. Muʿawiya ﵁ wist te goed dat hij niet ʿAli ﵁'s gelijke met het zwaard was, en weigerde.

In deze periode van Mubarazah viel een van de meest schokkende verliezen van de slag. Ammar ibn Yasir ﵁, in de negentig, reed uit met de qurra van Kufa onder ʿAli ﵁'s banier. Een Sham-strijder noemde later genaamd Abu al-Ghadiya wierp de speer die hem trof. Ammar ﵁ viel. De hadith van de Profeet ﷺ (“Jou zal een opstandige groep doden, o Ammar”) was bij velen in Muʿawiya ﵁'s leger bekend. Het bericht van Ammar ﵁'s dood schudde Muʿawiya ﵁'s kamp dieper dan welke veldslag ook tot dan toe. Muʿawiya ﵁ herinterpreteerde de hadith publiek: het waren niet zij die hem doodden, het waren degenen die hem aan de strijd hadden gebracht. Niet iedereen was overtuigd.

De duels gingen door tot eind Safar. De lijstdragers van beide legers telden duizenden gevallenen aan elke kant. ʿAli ﵁ besefte dat zonder een definitieve generale strijd het bloedvergieten zou voortgaan zonder einde.

Tegen het einde van Safar 37 AH besloot ʿAli ﵁ tot de generale veldslag. Op de avond van 8 Safar gaf hij de order dat de hele linie bij dageraad ten aanval over zou gaan. De nacht die daarop volgde, en de daaropvolgende dag en nacht, kregen in de Arabische overlevering de naam Layla al-Harir, de Nacht van het Gehuil. Tabari schrijft dat het geluid van de strijd, zwaarden op schilden, kreunen van paarden, stervende mannen, een continu gehuil voortbracht dat tot in de tenten op een mijl afstand hoorbaar was.

ʿAli ﵁ vocht zelf vooraan, met Hasan ﵁ en Husayn ﵁ aan zijn zijde. Tabari noemt dat hij die nacht persoonlijk meerdere voorname tegenstanders neersloeg, en dat de mannen om hem heen hem moesten beletten dieper in de Sham-linie te dringen. De Sham-troepen onder Habib ibn Maslama vochten met grote standvastigheid; aan de centrum-as werd geen voet grond gewonnen of verloren tot diep in de nacht.

De linkerflank van ʿAli ﵁'s leger, onder leiding van Malik al-Ashtar ﵁, brak door in de tweede helft van de nacht. De cavalerie van Ashtar ﵁ dreef de Sham-rechtervleugel terug en bedreigde de hele Sham-linie met opvouwing. Tegen het tweede dageraad-licht stond de moslim-cavalerie van ʿAli ﵁'s kamp op zicht-afstand van Muʿawiya ﵁'s eigen tent. Het bericht bereikte Muʿawiya ﵁ in zijn tent: nog één doorbraak, en alles zou voorbij zijn.

Muʿawiya ﵁ overwoog te vluchten. Hij vroeg om zijn paard. Volgens Tabari hield Amr ibn al-As ﵁ hem tegen, en zei dat als hij vluchtte, alles wat zij gebouwd hadden in één moment ineen zou storten. Hij moest wachten. Amr ﵁ had een plan, maar het moest nog één nacht standhouden.

Bij het tweede dageraad was de doorbraak van Malik al-Ashtar ﵁ niet meer te keren. Zijn cavalerie was door de Sham-rechtervleugel gebroken, had de Sham-reserves opgevouwen, en stond op enkele honderden meters van Muʿawiya ﵁'s vlaggenschip-tent. De Sham-banier zelf was teruggetrokken in een laatste verdedigende ring rond de tent.

Ashtar ﵁ zelf reed in de eerste rij. Tabari overlevert dat zijn zwaard die ochtend zo zwaar was van bloed dat zijn arm verstijfde en hij het in een kromming moest blijven houden om het op te kunnen heffen. De Sham-veteraan die voor hem stond, een man genaamd Bisr ibn Artat, was bijna gedood toen hij van zijn paard sprong en zich tussen de gevangenen wist te mengen. De Sham-linie wankelde dichtbij volledige instorting.

Muʿawiya ﵁ vroeg opnieuw om zijn paard. Zijn vrouwen riepen vanaf de tent. Mannen van zijn lijfwacht trokken het paard. Amr ibn al-As ﵁ stond voor het paard.

Amr ﵁ had gezien wat ʿAli ﵁'s leger uniek maakte: de qurra, de Quran-dragers, de mannen die niet voor Muʿawiya ﵁ vochten maar voor wat zij beschouwden als de zuiverheid van de zaak. Zij zouden de strijd staken als zij geconfronteerd werden met het Boek zelf. Hij liet de order doorgeven die de hele strijd zou keren.

Amr ibn al-As ﵁'s order ging snel door de Sham-linie. Honderden, sommige verslagen zeggen vijfhonderd, mushafs werden van de oorlogs-kameelen en uit de officiers-tenten gehaald, en op de punten van de lansen bevestigd. Daarna hielden de Sham-mannen die de mushafs droegen, deze in de hoogte en riepen over de strijd: “O moslims, het Boek van Allah tussen ons en jullie!”

De werking van het gebaar was onmiddellijk. In de eerste lijnen van ʿAli ﵁'s leger zagen de qurra de mushafs in de lucht. Velen onder hen waren mannen die hun hele leven aan het reciteren en bewaren van het Boek hadden gewijd. Hen aanvallen wanneer zij het Boek opriepen voelde voor velen ondraaglijk, ongeacht wie de hand was die het Boek hief.

In de tweede lijn kwamen de eerste stilstanden. Sommige eenheden van ʿAli ﵁'s leger staakten de aanval; andere wilden doorgaan. ʿAli ﵁ stond op en riep dat de mushafs in de lucht een list waren, dat Muʿawiya ﵁ en Amr ﵁ geen werkelijk verlangen hadden naar het Boek maar het Boek alleen gebruikten om de nederlaag te ontwijken op het moment dat zij waren verloren. Hij zwoer dat hij wist wat hij zei. Maar tussen ʿAli ﵁ en de voorste linie stond een rij van qurra die het Boek had gezien, en die niet meer in beweging kon worden gebracht.

ʿAli ﵁ wist dat hij verloren had op dit punt. Het was geen militaire nederlaag. Het was een politieke breuk die zijn eigen leger door zijn hart sneed. Hij gaf het bevel tot terugtrekking van Ashtar ﵁'s cavalerie. Ashtar ﵁ weigerde aanvankelijk, zei dat één uur meer en alles zou klaar zijn. Pas na een tweede direct bevel keerde hij terug. De Sham-mannen, die het bevel zagen, jubelden en lieten de mushafs zakken.

Het staakt-het-vuren werd op de avond van 13 Safar 37 AH formeel bevestigd. ʿAli ﵁'s leger trok terug naar zijn westelijke kampement, Muʿawiya ﵁'s leger naar zijn oostelijke. Tussen beide werd een neutrale zone afgesproken waar afgezanten heen en weer mochten gaan. De volgende ochtend werden de onderhandelingen begonnen.

Het arbitrage-protocol werd vastgelegd. Twee mannen zouden namens beide partijen het geschil onderzoeken: een voor ʿAli ﵁'s zaak, een voor Muʿawiya ﵁'s zaak. Muʿawiya ﵁ koos onmiddellijk Amr ibn al-As ﵁. ʿAli ﵁ wilde Malik al-Ashtar ﵁ of Abdullah ibn Abbas ﵁; de qurra in zijn leger eisten Abu Musa al-Ashʿari ﵁, een man met goede staat van dienst maar zonder politiek vermogen om tegen Amr ﵁ op te treden. ʿAli ﵁ protesteerde maar moest toegeven om zijn eigen leger niet verder te verliezen.

Het document van arbitrage werd opgesteld. Een eerste versie noemde ʿAli ﵁ als Amir al-Muʾminin. Amr ﵁ weigerde te tekenen tenzij die titel werd weggelaten. ʿAli ﵁ zei: “Subhan Allah, zo wilde ook de Profeet ﷺ op de dag van Hudaybiyya zichzelf Boodschapper van Allah noemen, en de Quraysh weigerden, en hij liet het schrappen. Schrap het hier ook.” En de titel werd geschrapt.

De twee legers trokken zich terug naar hun respectieve gebieden. Muʿawiya ﵁ keerde naar Damascus. ʿAli ﵁ keerde naar Kufa. De arbitrage zou maanden later in Dumat al-Jandal plaatsvinden, en zou geen heldere uitspraak opleveren. Maar het belangrijkste resultaat van Siffin was niet de arbitrage zelf, maar de breuk die de arbitrage in ʿAli ﵁'s eigen leger veroorzaakte. Een fractie van de qurra, die eerst arbitrage hadden geëist en zich nu realiseerden dat arbitrage zelf een verlaten van het oordeel van Allah inhield, ging eigen wegen. Zij werden de Khawarij. Hun pad zou naar Nahrawan leiden.