De Slag bij de Kameel (Jamal)

Na de moord op ʿUthman ﵁ in Dhu al-Hijja 35 AH was Medina in shock. Aisha ﵂ keerde terug van de hadj naar Mekka en hoorde onderweg het bericht. Daar in Mekka kwam zij samen met Talha ﵁ en Zubayr ﵁, twee van de tien aan wie het Paradijs was beloofd. Drie stemmen, drie gezagsdragers uit de eerste generatie van de Islam, eisten één ding: dat de moordenaars van ʿUthman ﵁ ter verantwoording werden geroepen.

ʿAli ﵁ had in Medina de bayʿah aanvaard, met aarzeling. Hij wist dat de moordenaars zich onder zijn aanhangers bevonden, en dat een onmiddellijke jacht op hen het kalifaat in burgeroorlog zou storten voordat hij gevestigd was. Hij vroeg om uitstel. Mekka aanvaardde geen uitstel. In Jumada al-Akhira 36 AH trok een coalitie van ongeveer drieduizend man uit, met Aisha ﵂ in haar gepantserde howdah op een grote rode kameel die later de naam aan de slag zou geven.

De coalitie koos Basra als doel. Basra had een grote Quraysh-bevolking, sympathie voor de zaak van ʿUthman ﵁, en een gouverneur (ʿUthman ibn Hunayf ﵁) die door ʿAli ﵁ was aangesteld maar zonder grote garnizoenmacht. Onderweg, bij het waterpunt van al-Hawʾab, hoorde Aisha ﵂ honden blaffen. Zij riep uit dat de Profeet ﷺ haar voor deze plaats had gewaarschuwd. Mannen uit de coalitie haastten zich met getuigen die zwoeren dat dit niet al-Hawʾab was. Zij reed verder.

Basra werd na schermutselingen met ʿUthman ibn Hunayf ﵁ bezet. ʿAli ﵁ verzamelde in Medina zijn aanhang, marcheerde via Rabadha en al-Kufa, waar Ammar ﵁ en Hasan ﵁ duizenden onder de banier brachten. Aan het einde van Jumada trok hij Basra binnen-distance. De twee legers kampeerden op zicht.

De legers stonden tegenover elkaar op de vlakte ten westen van Basra, gescheiden door slechts enkele honderden meters dadelpalmen en kanaal. ʿAli ﵁ zond al-Qaʿqaʿ ibn ʿAmr ﵁, een veteraan van Qadisiyyah, naar het coalitiekamp met de boodschap dat de moslims het bloed van ʿUthman ﵁ niet vergaten, maar dat eerst de zaak van het kalifaat moest stabiliseren voordat tegen de moordenaars opgetreden kon worden.

Aisha ﵂ ontving al-Qaʿqaʿ ﵁ in haar tent. Talha ﵁ en Zubayr ﵁ waren erbij. Al-Qaʿqaʿ ﵁ sprak duidelijk. De vraag was niet of de moordenaars gestraft zouden worden, maar wanneer. Een direct gevecht tussen twee moslim-legers zou de eerste fitnah onder de metgezellen zelf inluiden, een ramp waarvan de Profeet ﷺ herhaaldelijk had gewaarschuwd. Zubayr ﵁ herinnerde zich. Talha ﵁ luisterde. Aisha ﵂ stemde toe.

De drie dagen daarna werden bestanden uitgewisseld. ʿAli ﵁ trok zijn voorste lijnen iets terug; de coalitie deed hetzelfde. Boodschappers reden heen en weer. Op de avond van de derde dag was een formule overeengekomen: tijdelijke vrede, terugkeer van de coalitie naar Mekka, en gezamenlijke vervolging van de moordenaars zodra de bayʿah algemeen aanvaard was. Beide kampen sliepen rustig die nacht. In de uithoeken van beide kampen waakten andere mannen, en zij sliepen niet.

Tabari beschrijft de nacht na de vredesovereenkomst met uitzonderlijke nauwkeurigheid. In het kamp van ʿAli ﵁ bevond zich een groep mannen die in de jaren voorafgaand aan de moord op ʿUthman ﵁ in Egypte en Kufa de opstand hadden aangewakkerd. Zij wisten dat een vreedzame regeling hun eigen vervolging zou betekenen. Tabari noemt hen de Sabaʾiyyah, de aanhangers van ʿAbdullah ibn Sabaʾ, hoewel de exacte samenstelling van deze groep onder historici betwist is. Wat vaststaat is dat ergens in de tweede helft van de nacht een handvol mannen uit het ene kamp het andere kamp aanviel.

Bij dageraad ontwaakte de coalitie onder pijl- en zwaardaanvallen vanaf de kant van ʿAli ﵁'s kamp. Aisha ﵂'s mannen, ervan overtuigd dat zij verraden waren en dat het bestand een list was geweest, grepen naar de wapens. In het andere kamp gebeurde precies hetzelfde. De provocateurs uit ʿAli ﵁'s kamp waren naar hun eigen kant teruggevlucht en riepen daar dat de coalitie het bestand had gebroken. Binnen een halfuur stonden beide hoofdlegers in slagorde, ʿAli ﵁ in het centrum aan de zuidzijde, de coalitie in een wijde halve cirkel rond Aisha ﵂'s kameel aan de noordzijde.

ʿAli ﵁ besefte direct wat was gebeurd. Hij reed langs de linies en riep tot zijn mannen dat zij niet als eerste mochten aanvallen. Maar pijlen vlogen al over de bestandsgrens. Een Kufa-veteraan naast hem viel met een pijl in de keel. Een ander schreeuwde dat al-Qaʿqaʿ ﵁ omgebracht was (wat onwaar was; hij leefde nog uren later). Voor ʿAli ﵁ de orde kon herstellen, was zijn linkerflank de strijd ingegaan. De Slag bij de Kameel was begonnen, niet door bevel maar door provocatie.

Tegen het middaguur was elke poging tot terugtrekking onmogelijk geworden. Het centrum van de coalitie kristalliseerde rond de rode kameel van Aisha ﵂. Haar howdah was gepantserd met leer en gevlochten ijzer; pijlen die haar bereikten bleven steken in de buitenwand. De coalitiekrijgers omsingelden de kameel in concentrische ringen, mannen die ieder afzonderlijk de teugel van de kameel grepen en zwoeren niet te laten gaan. Tabari noemt de namen van velen; sommigen waren Quraysh-edelen wier vaders bij Badr aan de Mekkaanse zijde waren omgekomen.

ʿAli ﵁ wist dat zolang de kameel rechtop stond, het coalitielegen niet uiteen zou vallen. De kameel was hun banier, hun ankerpunt, hun symbool. Hij stuurde achtereenvolgende aanvalsgolven naar het centrum. Malik al-Ashtar ﵁ leidde de eerste cavalerie-charge vanaf de zuidwestkant; Ammar ibn Yasir ﵁, op gevorderde leeftijd maar nog gehoord en gevreesd, leidde een aanval van qurra uit Kufa op de noordoostkant. Beide werden teruggeslagen door de cirkel.

De gevechten rond de kameel werden de meest gruwelijke van de dag. Tabari overlevert dat zeventig mannen achtereenvolgens de teugel grepen en achtereenvolgens vielen, ieder met de hand nog aan het touw. De grond werd rood van het bloed van Quraysh-edelen aan beide kanten; vele tribale dichters zouden later klagen over neven die hun neven hadden neergeslagen. Aisha ﵂ in haar gepantserde howdah riep over de strijd dat de mannen niet moesten wijken; haar stem droeg ver in de droge lucht.

Voor ʿAli ﵁ werd duidelijk dat de cirkel niet doorbroken zou worden door golfaanvallen. Hij gaf order om een ander plan voor te bereiden. Eerst echter moest de coalitie-leiding zelf vallen. De zoektocht naar Talha ﵁ en Zubayr ﵁ in de chaos begon.

Vóór de algemene strijd was uitgebroken had ʿAli ﵁ Zubayr ﵁ persoonlijk te paard ontmoet. Zij hadden alleen gestaan tussen de twee linies. ʿAli ﵁ had Zubayr ﵁ een hadith van de Profeet ﷺ in herinnering geroepen waarin de Profeet ﷺ had voorspeld dat Zubayr ﵁ tegen ʿAli ﵁ zou strijden, en hierin onrechtmatig zou zijn. Zubayr ﵁ herinnerde zich. Hij keerde zijn paard, reed terug naar de coalitielinie, en kondigde zijn terugtrekking aan.

Zubayr ﵁ reed alleen het slagveld af, in noordelijke richting, richting Wadi al-Sibaʿ. Daar werd hij in zijn rust opgespoord en gedood door een man genaamd ʿAmr ibn Jurmuz, die met het zwaard van Zubayr ﵁ naar ʿAli ﵁ kwam in de hoop op beloning. ʿAli ﵁ keek naar het zwaard en zei dat dit zwaard, dat zoveel keer in de hand van de Profeet ﷺ ellende van het gezicht had verdreven, niet in de hand van een sluipmoordenaar thuishoorde. Hij gaf ʿAmr ibn Jurmuz geen beloning, en sommige overleveringen melden dat hij hem het Vuur voorspelde.

Talha ﵁ viel anders. In de chaos rond de kameel werd hij in de dij getroffen door een pijl. De pijl was niet noodzakelijk dodelijk; Talha ﵁ kon worden afgevoerd naar een nabijgelegen ruïne. Maar de pijl was afgeschoten door Marwan ibn al-Hakam, die in de coalitie zelf reed en die Talha ﵁ verantwoordelijk hield voor het feit dat hij niet sterk genoeg ʿUthman ﵁ had verdedigd. Marwan riep openlijk dat hij die dag zijn wraak had genomen. Talha ﵁ stierf aan bloedverlies tegen de avond.

Tegen de namiddag was de coalitielijn aan flarden. De rechtervleugel onder Talha ﵁ was gebroken na zijn dood; de linkervleugel onder Zubayr ﵁ was ontbonden na zijn vertrek. Alleen de cirkel rond de kameel hield stand, in toenemende afzondering, omsloten door ʿAli ﵁'s mannen aan alle zijden. Het bevel kwam, en sommigen overleveren dat ʿAli ﵁ het zelf gaf, anderen dat Malik al-Ashtar ﵁ het op eigen gezag gaf. De kameel zelf moest gedood.

Een ruiter uit Bani Dabba — Tabari overlevert zijn naam als Bujayr — werkte zich onder de cirkel door en kapte met één zwaardslag de achterpezen van de kameel door. De kameel zakte met een diepe kreun door zijn achterhand. De howdah kantelde maar bleef bovenop het dier zitten. De cirkel viel binnen seconden uiteen; nu de banier letterlijk neer was, was er geen ankerpunt meer.

ʿAli ﵁ reed onmiddellijk naar de howdah. Hij gaf order dat niemand Aisha ﵂ mocht raken op straffe van de dood. Muhammad ibn Abi Bakr ﵁, broer van Aisha ﵂, was bij hem. Samen maakten zij de howdah open. Aisha ﵂ was ongedeerd; een pijl was door de buitenwand gegaan en had haar arm geschampt, niets meer. Muhammad ibn Abi Bakr ﵁ stak zijn hand naar binnen. Aisha ﵂ herkende de hand niet en greep ernaar; toen zij de stem van haar broer hoorde, liet zij los.

ʿAli ﵁ liet een vrouwentent rond de howdah opzetten en stelde een wacht van veertig mannen aan om Aisha ﵂ te beschermen. De volgende dag stuurde hij haar onder eerbiedig escort, geleid door haar broer Muhammad ﵁ en met meerdere vrouwen als gezelschap, terug naar Mekka en vandaar naar Medina. Hij liep zelf met de stoet mee tot buiten de stad. Geen verwijt, geen straf, geen onteer.

In de avond werd over het slagveld een janazah uitgesproken voor de gevallenen van beide zijden gezamenlijk. Tabari overlevert dat ʿAli ﵁ persoonlijk over Talha ﵁ en Zubayr ﵁ huilde en zei: “Bij Allah, ik hoopte dat ik samen met hen onder degenen zou zijn over wie Hij zegt: En Wij hebben uit hun harten elke wrok weggenomen, broeders op tronen tegenover elkaar.”