De Slag bij Uhud

Na de verpletterende nederlaag bij Badr brandden de Qoeraish van verlangen naar wraak. Aboe Soefyan ibn Harb had gezworen zijn haar niet te wassen totdat hij de moslims had bevochten. In Shawwal van het derde jaar na de Hidjra (maart 625) verzamelde hij een machtig leger van 3.000 strijders, onder wie 700 gepantserden en 200 ruiters, met 3.000 kamelen als lastdieren. Vrouwen van de Qoeraish, aangevoerd door Hind bint 'Oetba (de echtgenote van Aboe Soefyan), vergezelden het leger om de mannen aan te vuren en te verhinderen dat zij zouden vluchten zoals bij Badr.

Toen het bericht Medina bereikte, riep de Profeet ﷺ de metgezellen bijeen voor overleg. Zelf gaf hij de voorkeur aan een verdediging vanuit Medina: de stad had stevige stenen huizen en nauwe straten die een verdedigingsvoordeel boden. 'Abdoellah ibn Oebayy ibn Saloeloel, het hoofd van de hypocrieten, steunde dit plan.

Echter, jongere metgezellen die Badr hadden gemist en vurig verlangden naar het martelaarschap, drongen aan op een open confrontatie buiten de stad. Hamza ﵁ riep uit: “Bij Degene Die de Koran heeft neergezonden, ik zal vandaag niet eten totdat ik hen met mijn zwaard buiten Medina heb bevochten!” De Profeet ﷺ, die de wens van de meerderheid volgde, trok zijn wapenuitrusting aan en marcheerde met 1.000 man richting het noorden.

Onderweg, bij de lavarotsen van al-Shawt, keerde 'Abdoellah ibn Oebayy om met 300 van zijn volgelingen. Hij rechtvaardigde zijn desertie met de woorden: “Hij gehoorzaamde hen en negeerde mij. Waarom zouden wij onszelf doden, mensen?” Dit verraad, het verlies van een derde van het leger vlak voor de strijd, was een zware klap. Slechts 700 moslims bleven over om de 3.000 Qoeraish het hoofd te bieden. Allah ﷻ openbaarde hierover: “En opdat Hij degenen die huichelachtig zijn zou aanwijzen”

Soera Ali 'Imran (3:167).

De Profeet ﷺ toonde bij Uhud opnieuw zijn briljante strategisch inzicht. Hij positioneerde het moslimleger met de berg Uhud in de rug (noordzijde), zodat de vijand hen niet van achteren kon aanvallen. De berg vormde een natuurlijke vesting die de noordelijke flank volledig beschermde.

Het meest cruciale element van zijn plan betrof de Jabal al-Roemaat (de Boogschuttersheuvel), een kleine, strategisch gelegen heuvel aan de zuidelijke rand van het slagveld. De Profeet ﷺ plaatste daar 50 boogschutters onder het bevel van 'Abdoellah ibn Djoebayr ﵁ met een ondubbelzinnig bevel: “Bescherm onze rug. Verlaat deze positie niet, zelfs niet als jullie vogels ons vlees zien weggraaien. Of wij nu winnen of verliezen, blijf op jullie post!”

Tegenover hen stelde de Qoeraish zich op in slagorde: het voetvolk in het centrum, geflankeerd door de cavalerie. Khalid ibn al-Walied, die later een van de grootste generaals van de islam zou worden, maar op dat moment nog een ongelovige, voerde de rechtervleugel aan met 100 ruiters aan de oostzijde. 'Ikrimah ibn Abi Djahl, zoon van de bij Badr gevallen Aboe Djahl, leidde de linkervleugel met nog eens 100 ruiters aan de westzijde.

Achter de Qoeraish-linies sloegen de vrouwen van de stam op tamboerijnen en zongen oorlogsliederen. Hind bint 'Oetba liep tussen de gelederen en zong: “Wij zijn de dochters van de sterren, wij treden op zachte tapijten. Als jullie oprukken, omarmen wij jullie. Als jullie vluchten, verlaten wij jullie, een afscheid zonder liefde!” Haar aanwezigheid herinnerde de mannen van de Qoeraish aan hun gevallen verwanten bij Badr en ontstak in hen een vurige wraakzucht.

De strijd opende volgens Arabische traditie met tweegevechten. De Qoeraish-vaandeldrager Talha ibn Abi Talha al-'Abdari trad naar voren en eiste een tegenstander. De vaandeldracht was een eer die aan de clan van de Banu 'Abd al-Dar was toevertrouwd, en zij verdedigden deze taak met fanatieke moed.

'Ali ibn Abi Talib ﵁ nam de uitdaging aan en doodde Talha met één slag. Vervolgens nam de ene na de andere vaandeldrager de standaard op, en de ene na de andere werd neergeslagen. In totaal vielen negen opeenvolgende vaandeldragers van de Qoeraish, voornamelijk door de zwaarden van 'Ali ﵁ en Hamza ibn 'Abd al-Moettalib ﵁, de “Leeuw van Allah”, de oom van de Profeet ﷺ.

De moed van de moslims was overweldigend. Aboe Doedjaanah ﵁, een strijder uit de Ansar, ontving van de Profeet ﷺ diens eigen zwaard en bond zijn kenmerkende rode hoofdband om, het teken dat hij zou vechten tot de dood. Hij stormde de Qoeraish-gelederen in en hakte links en rechts, een pad van verwoesting achter zich latend. De moslims drongen steeds dieper in de vijandelijke rangen.

De Qoeraish-linies begonnen te wankelen. Hun infanterie werd teruggedreven richting hun eigen kamp. Vrouwen en kinderen die achter de linies hadden gewacht, begonnen te vluchten. De eerste fase van de strijd was een onmiskenbare moslimdominantie: het leek alsof Badr zich zou herhalen.

Op de Boogschuttersheuvel hielden de 50 boogschutters onder 'Abdoellah ibn Djoebayr ﵁ hun positie, en hun pijlenregen maakte het voor Khalid ibn al-Walied onmogelijk om de moslimflank aan te vallen.

“En voorwaar, Allah heeft Zijn belofte aan jullie waargemaakt, toen jullie hen met Zijn toestemming doodden”

Soera Ali 'Imran (3:152)

Dit was het keerpunt van de Slag bij Uhud: het moment waarop een zekere overwinning in een ramp veranderde, en dat alles door één daad van ongehoorzaamheid.

Terwijl de Qoeraish in wanorde terugweken en hun kamp begon leeg te stromen, zagen de boogschutters op Jabal al-Roemaat hoe moslimstrijders beneden de vijandelijke tenten plunderden en oorlogsbuit verzamelden. De verleiding was te groot. Ondanks het uitdrukkelijke bevel van de Profeet ﷺ, “Verlaat deze positie niet, zelfs niet als jullie vogels ons vlees zien weggraaien”, verlieten ongeveer 40 boogschutters hun post en renden naar beneden om deel te nemen aan de buitverdeling.

'Abdoellah ibn Djoebayr ﵁ smeekte hen te blijven: “Zijn jullie het bevel van de Boodschapper van Allah vergeten?” Maar zij antwoordden dat de strijd voorbij was en de vijand op de vlucht. Slechts ongeveer 10 boogschutters bleven trouw aan hun post bij hun commandant.

Khalid ibn al-Walied, met zijn scherpe militaire blik die hem later de bijnaam “het Zwaard van Allah” zou opleveren, zag onmiddellijk de kans. De heuvel die hem de hele strijd had tegengehouden, was nu vrijwel onverdedigd. Hij leidde zijn 100 ruiters in een wijde boog om de oostzijde van het slagveld, stormde de heuvel op en overweldigde de resterende verdedigers. 'Abdoellah ibn Djoebayr ﵁ en zijn trouwe boogschutters vochten tot de laatste man en vielen als martelaren.

Gelijktijdig leidde 'Ikrimah ibn Abi Djahl zijn cavalerie om de westzijde heen. De twee cavalerievleugels vielen als een tang in de rug van de nietsvermoedende moslims.

De Qoeraish-infanterie, die de strijdkreet “Hoebel is verheven!” hoorde en de cavalerie achter de moslimlinies zag opduiken, hervatte de aanval met hernieuwde woede. De moslims bevonden zich plotseling in een doodelijke omsingeling: Qoeraish-voetvolk van voren en cavalerie van achteren. De verwarring was totaal. In het stof en tumult konden strijders nauwelijks vriend van vijand onderscheiden, en sommige moslims verwondden per ongeluk hun eigen kameraden.

“Totdat, toen jullie de moed verloren en over de zaak redetwistten en ongehoorzaam waren nadat Hij jullie had laten zien wat jullie liefhadden; onder jullie zijn er die het wereldse willen, en onder jullie zijn er die het Hiernamaals willen”

Soera Ali 'Imran (3:152)

Wat volgde was het donkerste uur van de vroege moslimgemeenschap, een beproeving die diep in het collectieve geheugen zou worden gegrift.

Hamza ibn 'Abd al-Moettalib ﵁, de geliefde oom van de Profeet ﷺ en de “Leeuw van Allah”, viel als martelaar. Wahshi ibn Harb, een Ethiopische slaaf van Djoebayr ibn Moet’im, had van Hind bint 'Oetba de belofte van vrijheid gekregen als hij Hamza ﵁ zou doden. Wahshi, een meester met de werpspeer, wachtte verborgen achter een rots. Toen Hamza ﵁ een Qoeraish-strijder had neergeslagen, wierp Wahshi zijn speer met dodelijke precisie; de speer doorboorde Hamza’s buik onder zijn navel. De Leeuw van Allah viel en stierf als martelaar.

In het heetst van de strijd werd Moes’ab ibn 'Oemajr ﵁, de vaandeldrager van de moslims, gedood. Moes’ab ﵁ leek qua gestalte op de Profeet ﷺ, en zijn dood deed het gerucht de ronde: “Mohammed is gedood!” De woorden verspreidden zich als een lopend vuur over het slagveld. Vele moslims verloren de moed en vluchtten; anderen bleven wanhopig doorvechten in de overtuiging dat alles verloren was. Sommigen legden hun wapens neer en zeiden: “Als Mohammed dood is, waarom zouden wij dan nog vechten? Ga terug naar jullie volk en vraag om genade.”

De Profeet ﷺ zelf was zwaargewond. Een steen had zijn gezicht geraakt en een snijwond veroorzaakt, twee ringen van zijn helm waren in zijn wang gedrongen, en een van zijn voortanden was gebroken. Het bloed stroomde over zijn gezicht terwijl hij zei: “Hoe kan een volk slagen dat het gezicht van hun Profeet heeft verwond?” Allah ﷻ openbaarde als antwoord: “Het is niet aan jou om te beslissen”

Soera Ali 'Imran (3:128).

Een kleine groep van de moedigste metgezellen vormde een beschermende ring rondom de gewonde Profeet ﷺ: Aboe Bakr ﵁, 'Oemar ﵁, 'Ali ﵁, Talha ibn 'Oebaidillah ﵁ (die zijn hand verloor bij het beschermen van de Profeet ﷺ), Sa’d ibn Abi Waqqas ﵁ (die pijlen afschoot ter verdediging), en Aboe 'Oebaidah ibn al-Djarrah ﵁ (die met zijn tanden de helmringen uit het gezicht van de Profeet ﷺ trok en daarbij twee eigen tanden verloor), en niet te vergeten Noesaybah bint Ka’b ﵂, die de Profeet ﷺ moedig verdedigde. Zij trokken zich vechtend terug naar een bergpas op de hellingen van de berg Uhud.

Hind bint 'Oetba, die bij Badr haar vader en broer had verloren, zocht het lichaam van Hamza ﵁ op en verminkte het; zij sneed zijn neus, oren en lever uit als daad van wraak. Toen de Profeet ﷺ later het verminkte lichaam van zijn geliefde oom zag, was zijn verdriet zo groot dat hij zwoer wraak te nemen op dertig Qoeraish. Maar Allah ﷻ openbaarde: “En als jullie straffen, straf dan gelijkwaardig aan hoe jullie gestraft zijn. En als jullie geduld tonen, dat is beter voor de geduldigen”

Soera an-Nahl (16:126). De Profeet ﷺ koos voor geduld.

“Mohammed is slechts een boodschapper; vóór hem zijn er reeds boodschappers heengegaan. Als hij zou sterven of gedood zou worden, zouden jullie dan op jullie hielen terugkeren?”

Soera Ali 'Imran (3:144)

De terugtocht eindigde in een nauwe bergpas hoog op de flank van Uhud, waar de ruiterij van de Qoeraish hen niet zonder meer kon volgen. Voor de opening lag een groot rotsblok. De Profeet ﷺ droeg die dag twee maliënkolders en was zo zwaar gewond dat hij er niet overheen kwam. Talha ibn 'Oebaidillah ﵁ hurkte onder hem neer, negeerde zijn eigen verminkte handen en tilde hem omhoog tot hij op de rots stond. Over die daad zei de Profeet ﷺ dat het Paradijs voor Talha ﵁ verplicht was geworden.

In de pas kwam het handjevol overgebleven strijders voor het eerst die dag tot stilstand. 'Ali ibn Abi Talib ﵁ daalde af naar al-Mihras, een holte in het gesteente waarin water bleef staan, en vulde zijn schild. Het water rook bedorven en de Profeet ﷺ wilde er niet van drinken; hij waste er het bloed mee van zijn gezicht en zei dat de toorn van Allah ﷻ groot is over hem die het gezicht van Zijn Boodschapper ﷺ heeft doen bloeden.

Fatima ﵂ waste de wond verder uit, maar hoe meer water zij gebruikte, hoe heviger het bloeden werd. Zij verbrandde een stuk palmbladmat en drukte de as op de wond, waarna het bloeden ophield.

Boven hen verscheen een groep Qoeraish te paard op de helling. De Profeet ﷺ zei dat het hun niet toekwam boven de moslims uit te steken, waarop 'Oemar ibn al-Khattab ﵁ met een aantal Emigranten ﵃ de helling op ging en hen terugdreef. De bergpas hield stand, en voor het eerst sinds de ommekeer bevond de Profeet ﷺ zich buiten bereik van de vijand.

Toen de strijd luwde en de Qoeraish hun wraak hadden gekoeld, in de overtuiging dat de Profeet ﷺ was omgekomen, steeg Aboe Soefyan te paard en reed naar de voet van de berg waar de moslims zich hadden verschanst. Een opmerkelijke woordenwisseling volgde:

Aboe Soefyan riep: “Is Mohammed onder jullie?” De Profeet ﷺ gebood zijn metgezellen niet te antwoorden. Aboe Soefyan riep opnieuw: “Is Ibn Abi Qoehafa (Aboe Bakr) onder jullie?” Stilte. “Is Ibn al-Khattab ('Oemar) onder jullie?” Stilte. Aboe Soefyan concludeerde: “Zij zijn allen dood! Want hadden zij geleefd, dan hadden zij geantwoord.”

'Oemar ﵁ kon zich niet langer inhouden en riep: “Je liegt, o vijand van Allah! Allah heeft voor jou bewaard wat je zal vernederen!” Aboe Soefyan antwoordde: “Hoebel is verheven!” Waarop de Profeet ﷺ zijn metgezellen instrueerde te antwoorden: “Allah is de Hoogste en de Meest Verhevene!” Aboe Soefyan riep: “Wij hebben al-'Oezza en jullie niet!” De Profeet ﷺ zei: “Antwoord hem: Allah is onze Beschermer en jullie hebben geen beschermer.” Ten slotte verklaarde Aboe Soefyan: “Onze afspraak volgend jaar bij Badr!” De Profeet ﷺ zei tegen 'Oemar ﵁ dat hij moest antwoorden: “Dat is een afspraak tussen ons.”

De Qoeraish trokken af richting Mekka zonder Medina zelf aan te vallen. Hoewel zij wraak hadden genomen voor Badr, hadden zij geen beslissende overwinning behaald: de moslimgemeenschap bleef intact, de Profeet ﷺ leefde, en Medina was onbeschadigd. Het was geen verovering geweest, maar een strafexpeditie.

De 70 moslimmartelaren werden begraven op het slagveld zelf, op de plek waar zij gevallen waren, zoals de Profeet ﷺ had bevolen. Hamza ﵁ en 'Abdoellah ibn Djahsh ﵁ werden samen in één graf gelegd. Deze begraafplaats, de Begraafplaats van de Shoehada (martelaren), bestaat tot op de dag van vandaag als een heilige plek aan de voet van de berg Uhud.

Het verdriet van de Profeet ﷺ over zijn oom Hamza ﵁ was immens. Toen de vrouwen van Medina weenden over hun gevallen mannen, zei de Profeet ﷺ: “Maar voor Hamza zijn er geen beweners.” Toen de Ansar dit hoorden, stuurden zij hun vrouwen eerst naar het huis van de Profeet ﷺ om over Hamza ﵁ te wenen, een gewoonte die lange tijd bleef bestaan.

De Slag bij Uhud was bovenal een les in gehoorzaamheid. De boogschutters die hun post verlieten, in strijd met het uitdrukkelijke bevel van de Profeet ﷺ, veroorzaakten de ommekeer. De Koran bevestigde deze les onomwonden:

“Als een wond jullie heeft getroffen, dan heeft de anderen eveneens een wond getroffen. En die dagen, Wij wisselen ze af onder de mensen, en opdat Allah degenen die geloven zou erkennen, en opdat Hij van jullie getuigen zou nemen”

Soera Ali 'Imran (3:140)