De muhaddithat: Aisha ﵂ en de vrouwen van de overlevering

De helft van de gemeenschap

In het voorgaande artikel volgden wij Abu Hurayra ﵁, de meest gedocumenteerde overleveraar van de eerste generatie, en zagen wij hoe zijn corpus door leerlingen werd opgeschreven, geteld en gecontroleerd. Maar wie de geschiedenis van de hadith vertelt als een geschiedenis van mannen alleen, vertelt haar verkeerd. Onder de strengste correctoren van diezelfde Abu Hurayra ﵁ bevond zich een vrouw wier gezag in de gemeenschap door niemand werd betwist, en in de census van schrijvende Metgezellen ﵃ die twee artikelen terug werd behandeld, staan naast de mannen ook vrouwen met een eigen genummerde vermelding. Dit artikel gaat over hen: de muhaddithat, de vrouwen die hadith droegen, onderwezen, corrigeerden en in geschreven vorm lieten circuleren.

Waarom verdient dit onderwerp een eigen plaats op deze kaart? Omdat de aanwezigheid van vrouwen in de ketens van de overlevering geen randverschijnsel is, maar een structuurkenmerk dat over de betrouwbaarheid van het geheel iets wezenlijks zegt. Een gemeenschap die haar heiligste erfgoed mede aan de getuigenis van vrouwen toevertrouwde, die getuigenis met naam en herkomst boekstaafde, en er de grootste rechtsvragen mee besliste, gedroeg zich als een gemeenschap die werkelijk wilde weten wat haar Profeet ﷺ had gezegd en gedaan. En omgekeerd: elke theorie die het corpus als latere constructie wil wegzetten, moet ook deze honderden vrouwelijke schakels wegverklaren, met alles wat de biografische literatuur over hen vastlegde.

Het onderwerp vraagt om precisie, want er wordt in populaire literatuur veel over beweerd dat de bronnen niet dragen. Wij houden ons daarom aan de methode die deze hele kaart draagt: wat Mohammad Mustafa al-Azami ﵀ in zijn Studies in Early Hadith Literature documenteert, wordt met paginaverwijzing verteld; wat de klassieke literatuur daarbuiten aanreikt, wordt uitdrukkelijk als klassiek benoemd; en waar de bronnen zwijgen of aarzelen, aarzelen wij mee. Juist bij dit onderwerp zal blijken dat de gedocumenteerde werkelijkheid geen overdrijving nodig heeft. Een overlevering waarin vrouwen van het eerste uur als leraren van mannen optreden, en waarin de grootste geleerden van de tweede eeuw de boeken van een vrouw kopiëren, spreekt voor zichzelf.

Dat de vrouwen van het huis van de Profeet ﷺ een eigen opdracht in de bewaring van zijn nalatenschap droegen, is bovendien geen constructie van latere eeuwen; de Koran zelf richt zich in de soera van de Confrères rechtstreeks tot hen:

De klassieke uitleggers hebben in de Wijsheid die hier naast de verzen wordt genoemd veelal de Sunnah verstaan, het onderricht van de Profeet ﷺ zoals het in zijn huizen klonk. Hoe men die uitleg ook weegt, het vers legt vast wat de geschiedenis vervolgens te zien geeft: de huizen van de Profeet ﷺ waren leerhuizen, en de vrouwen die er woonden werden aangesproken als dragers van wat er gehoord werd. Wat zij gedachten, zoals het vers vraagt, hebben zij doorgegeven, en de gemeenschap heeft het uit hun mond opgetekend.

Aisha ﵂: het geheugen van het huis van de Profeet ﷺ

Elke behandeling van de muhaddithat begint bij Aisha ﵂, Umm al-Mu’minin, de Moeder van de Gelovigen. Azami’s census opent haar vermelding met een vaststelling die in haar soberheid indrukwekkend is: van haar is een zeer groot aantal ahadith overgeleverd. Zij behoorde tot de meest productieve overleveraars van de hele eerste generatie, en haar materiaal is van een eigen soort. Zij overleverde niet alleen wat in de moskee gezegd was, maar wat in het huis gebeurde: het gebed in de nacht, de omgang met de huisgenoten, de ziekte en het sterven van de Profeet ﷺ. Grote delen van het beeld dat de gemeenschap van het innerlijke leven van haar Profeet ﷺ bezit, bestaan omdat deze vrouw ze heeft doorgegeven.

Over haar geletterdheid is de census exact op de manier waarop een goede bron exact hoort te zijn: door de grens van het weten aan te geven. Het is zeker dat Aisha ﵂ kon lezen; of zij ook zelf schreef, is moeilijk vast te stellen. Er wordt herhaaldelijk vermeld dat haar vragen werden gesteld en dat zij antwoorden schreef, maar Azami tekent daarbij aan dat het Arabische woord katabat, zij schreef, in het taalgebruik van die tijd ook gebruikt kon worden wanneer een brief door haar werd gedicteerd en door een ander werd gepend. Voor de bewijsvraag van deze kaart maakt dat onderscheid weinig uit, en het is belangrijk te zien waarom. Een gedicteerde brief is evengoed een document als een eigenhandig geschreven brief: de woorden zijn door de autoriteit zelf vastgesteld, de tekst is verzonden, ontvangen en bewaard. De overlevering van Aisha ﵂ liep aantoonbaar over papier, wie de pen ook vasthield.

Want dat zij haar kennis in geschreven vorm liet uitgaan, is gedocumenteerd op het hoogste politieke niveau van haar tijd. Mu’awiya ﵁, inmiddels khalief in Damascus, schreef haar meermaals met het verzoek om ahadith voor hem op schrift te stellen, en zij zond ze hem in geschreven vorm toe. Hetzelfde deed hij bij andere Metgezellen ﵃, onder wie al-Mughirah ibn Shu’bah ﵁, maar dat de heerser van het rijk zich voor de woorden van de Profeet ﷺ per brief tot een vrouw wendde, zegt alles over waar het gezag over die woorden werd gezocht. Ook Ziyad ibn Abu Sufyan schreef haar om ahadith; haar antwoord is bekend, al vermelden de bronnen niet met zekerheid of het schriftelijk was. En in haar bezit bevonden zich documenten van een oudere laag nog: zij overleverde twee brieven, twee Kitaban, van de Profeet ﷺ zelf, die werden aangetroffen in de schede van zijn zwaard. Wie het artikel over de Sahifa van Ali ﵁ heeft gelezen, herkent het beeld: het zwaard als draagbare boekenkast van de vroegste gemeenschap.

Bij dit alles moet men bedenken hoe lang haar leraarschap duurde. Aisha ﵂ overleefde de Profeet ﷺ met tientallen jaren en overleed pas in het jaar achtenvijftig na de Hijra. Bijna een halve eeuw lang konden jonge Metgezellen ﵃ en vervolgens de generatie van de Opvolgers bij haar aankloppen met hun vragen, en de klassieke literatuur beschrijft hoe zij dat ook deden: wie in Medina een kwestie van het gebed, het vasten, het huwelijk of de nalatenschap van de Profeet ﷺ wilde ophelderen, vond in het huis bij de moskee een levende getuige die het van binnenuit had meegemaakt. Voor de betrouwbaarheidsvraag van de hadith is die lange leerperiode van onschatbare waarde. Zij betekent dat het materiaal van het huis van de Profeet ﷺ niet via één enkele vroege doorgifte de gemeenschap bereikte, maar decennialang, in duizenden afzonderlijke onderwijsmomenten, telkens opnieuw uit dezelfde bron kon worden geput en geverifieerd, door leerlingen die elkaars aantekeningen weer konden vergelijken.

Rond Aisha ﵂ ontstond bovendien precies wat rond elke grote leraar van de eerste eeuw ontstond: een kring van leerlingen die schreef. De belangrijkste onder hen was haar neef Urwah ibn az-Zubair ﵀, de zoon van haar zuster Asma. Van hem noteert Azami zonder omhaal dat hij de ahadith van Aisha ﵂ opschreef. Urwah ﵀ groeide uit tot een van de grote systematici van zijn generatie: hij begon vroeg in zijn leven met schrijven, onderwees stelselmatig, dicteerde aan zijn leerlingen, hamerde op revisie na het schrijven, en geldt als een van de eersten die de biografie van de Profeet ﷺ samenhangend te boek stelden, een patroon dat latere compilatoren zoals al-Zuhri ﵀ zouden volgen. De kennis van het huis van de Profeet ﷺ stroomde dus niet anoniem de gemeenschap in; zij liep door een met naam bekende, schrijvende leerling, wiens werk in de volgende schakels van deze kaart telkens zal terugkeren.

De vrouw die geleerden corrigeerde

Er is een tweede rol van Aisha ﵂ die voor de betrouwbaarheidsvraag van de hadith minstens zo belangrijk is als haar eigen overleveren: de rol van corrector. In de klassieke literatuur is een heel genre gewijd aan haar istidrakat, haar kritische kanttekeningen bij overleveringen van andere Metgezellen ﵃; de latere geleerde az-Zarkashi ﵀ bundelde ze in een eigen werk, al-Ijaba. Dat genre valt buiten het corpus van Azami’s studie en wij noemen het hier dan ook alleen als klassiek gegeven. Maar één spoor ervan staat wel degelijk in zijn boek, en het is een veelzeggend spoor. Wanneer Azami de aanvallen op Abu Hurayra ﵁ bespreekt, wijst hij erop dat het bezwaar dat Aisha ﵂ tegen hem maakte, blijkens de bronnen geen bezwaar was tegen zijn overleveringen zelf, maar tegen zijn wijze van overdragen, het tempo waarin hij vertelde. Het detail is klein, maar de implicatie is groot: er bestond binnen de eerste generatie een werkende kritische cultuur, waarin een vrouw het gezag had om de methode van de productiefste overleveraar van de gemeenschap publiekelijk te wegen, en waarin de latere traditie dat oordeel zorgvuldig bewaarde, inclusief zijn precieze strekking.

Die kritische cultuur is het eigenlijke antwoord op een vraag die sceptische lezers hier zouden kunnen stellen: werd het materiaal van vrouwen wel even serieus genomen, even streng gecontroleerd? De overlevering zelf draait de vraag om. In de canonieke verzamelingen staan de ahadith van Aisha ﵂ niet in een aparte, mildere categorie; zij lopen door dezelfde ketens, dezelfde biografische woordenboeken en dezelfde kritiek als die van de mannen. En omgekeerd fungeerde zij zelf als toetssteen voor het materiaal van anderen. Een overleveringscultuur die haar vrouwen zowel als bron én als criticus liet functioneren, gedraagt zich niet als een cultuur die achteraf een verzonnen corpus aan het legitimeren was; zij gedraagt zich als wat zij blijkens de documenten was, een gemeenschap die waarheid boven persoon stelde.

De andere vrouwen in de census

Aisha ﵂ was de grootste, maar zij was niet alleen. Wie de census van vijftig schrijvende Metgezellen ﵃ doorloopt, vindt tussen de mannen vijf vrouwen met een eigen genummerde vermelding: naast Aisha ﵂ zelf zijn dat Asma bint Umais ﵂, Fatimah ﵂ de dochter van de Profeet ﷺ, Fatimah bint Qais ﵂ en Subai’ah al-Aslamiyah ﵂. Vijf op vijftig: geen meerderheid, maar ook geen voetnoot, en de verscheidenheid van hun documenten is opnieuw het opvallendste kenmerk.

Daar is allereerst Fatimah ﵂, de dochter van de Profeet ﷺ zelf, die reeds in het jaar elf na de Hijra overleed, luttele maanden na haar vader. Van haar noteert de census in één regel dat zij enkele ahadith van de Profeet ﷺ opschreef. Eén regel, maar wat voor één: het schrijven van hadith drong door tot in het eigen huis van de Profeet ﷺ, tijdens zijn leven of onmiddellijk daarna, bij de vrouw die hem van alle mensen het naast stond.

Daar is Asma bint Umais ﵂, de vrouw die de vroege emigratie naar Abessinië meemaakte en later achtereenvolgens met Ja’far ibn Abi Talib ﵁, Abu Bakr ﵁ en Ali ﵁ was gehuwd. Van haar vermeldt de census dat zij een verzameling ahadith van de Profeet ﷺ bezat. Een verzameling: geen losse herinnering, maar een bijeengebracht geheel dat als eenheid werd doorgegeven.

Daar is Fatimah bint Qais ﵂, wier naam in de rechtsliteratuur voortleeft door haar precieze verslag van haar eigen scheidingszaak. De census documenteert bij haar de dicterende vorm van schriftelijke overlevering: Abu Salamah schreef haar ahadith op terwijl zij dicteerde. Ook een brief van haar hand of uit haar mond is vermeld, gezonden aan Usamah ibn Zaid ﵁, waarin zij de toestand van de Profeet ﷺ beschreef.

En daar is Subai’ah al-Aslamiyah ﵂, wier geval in het erf- en huwelijksrecht van alle rechtsscholen doorklinkt: de jonge weduwe die kort na de dood van haar man beviel en van de Profeet ﷺ zelf te horen kreeg dat haar wachttijd daarmee voltooid was. Decennia later, toen juist over die kwestie onder de geleerden discussie ontstond, schreven Amr ibn Utbah en de grote Kufische geleerde Masruq ﵀ haar aan met het verzoek om opheldering over de ahadith van de Profeet ﷺ inzake de idda. Zij antwoordde met een brief waarin zij, zo zegt de bron, een volledig verslag gaf van de gebeurtenissen en de daarbij horende onderwijzingen van de Profeet ﷺ. Men moet even stilstaan bij wat hier gebeurt. Een rechtsvraag verdeelt de geleerden; de beslissende getuige is een vrouw; men wendt zich schriftelijk tot haar; en haar geschreven antwoord, van ooggetuige tot vraagsteller, beslecht de zaak. Dat is geen decoratieve aanwezigheid van vrouwen in de overlevering. Dat is de overlevering zelf, functionerend op haar best.

De gevallen van Fatimah bint Qais ﵂ en Subai’ah ﵂ tonen daarbij nog iets dat voor de aard van het vroege corpus wezenlijk is. Hun overleveringen zijn geen algemene vrome uitspraken die iedereen had kunnen doorgeven; het zijn precieze, persoonsgebonden rechtscasus, waarin de overleveraarster zelf de partij was en de Profeet ﷺ in haar eigen zaak het oordeel gaf. Zulke overleveringen zijn per definitie enkelvoudig aan hun bron: alleen de betrokkene kon ze in de wereld brengen. Dat de rechtsscholen van latere eeuwen deze vrouwenoverleveringen als bewijsmateriaal hebben behandeld, gewogen, en in hun onderlinge debatten telkens opnieuw aan de oorspronkelijke bewoordingen hebben getoetst, laat zien dat het gezag van een overlevering in deze wetenschap aan de keten en de getuige hing, en niet aan het geslacht van wie haar droeg.

De volgende generatie: leerlingen die leraressen werden

Met de dood van de laatste sahabiyyat eindigde de vrouwelijke lijn niet; zij verplaatste zich naar de generatie van de Opvolgers, en ook daar documenteert de census haar met naam en paginanummer.

Mu’adhah bint Abdullah al-'Adwiyah ﵂ van Basra overleverde ahadith van Ali ﵁ en anderen; de klassieke literatuur noemt onder haar bronnen ook Aisha ﵂, bij wie de vrouwen van Basra hun vragen over het gebed en de reinheid plachten neer te leggen. Bij haar noteert Azami een detail dat in dit hele artikel misschien wel het zwaarst weegt: Yazid al-Rashk bezat haar ahadith in geschreven vorm, en Shu’bah ﵀ kopieerde haar boeken uit de kopieën van Yazid. Haar boeken. De vrouw uit Basra liet een geschreven corpus na, en de man die het overschreef was niet de eerste de beste: Shu’bah ibn al-Hajjaj ﵀ geldt, zoals verderop in deze kaart uitvoerig wordt verteld, als een van de grondleggers van de kritische overleveraarswetenschap. De strengste toetser van zijn generatie achtte de boeken van een vrouw het kopiëren waard. In de keten van bewijs die deze kaart bouwt, van sahifa tot Sahih, loopt één van de schakels dus aantoonbaar door de schrijfkamer van een muhaddithah.

Umm ad-Darda’ ﵂, de jongere draagster van die erenaam, geleerde van Damascus en weduwe van Abu ad-Darda ﵁, staat in de census met een eigen vermelding: zij schreef ahadith voor Sulaiman ibn Zaitun. De klassieke literatuur tekent rondom deze sobere regel een breder portret van een vrouw aan wier onderwijskring in de moskee van Damascus mannen en vrouwen deelnamen, tot aan een khalief onder haar toehoorders toe; wij geven dat portret hier door voor wat het is, een klassiek overgeleverd beeld, en houden voor het bewijs vast aan wat de census draagt: zij schreef, en er werd van haar geschreven. Ook hier geldt dat de sobere regel van de catalogus zwaarder weegt dan het rijkste portret, want een regel met een keten en een naam erachter is controleerbaar, en controleerbaarheid is de munt waarin deze hele wetenschap haar schulden betaalt.

De school van Medina: van Aisha ﵂ naar het kalifale bevel

Om te zien hoe de kennis van de muhaddithat in de hoofdstroom van de overlevering uitmondde, moet men de school van Medina volgen in de generatie na Aisha ﵂. Haar kennis werd daar door twee leerlingen uit haar naaste kring gedragen, een man en een vrouw, en van beiden loopt een gedocumenteerde lijn naar de systematische boekstaving van de hadith.

De man was haar neef al-Qasim ibn Muhammad ﵀, de zoon van haar broer Muhammad ibn Abi Bakr, die als kind in haar huishouden werd opgevoed en uitgroeide tot een van de zeven grote juristen van Medina, zoals de klassieke literatuur hen telt. In Azami’s census van de Opvolgers staat hij met een eigen vermelding, en die vermelding noemt met naam wie er van hem transcribeerden: Abu Bakr ibn Muhammad ibn Hazm en Talhah ibn Abd al-Malik al-Aili stelden ahadith van hem op schrift. De eerste van die twee namen moet de lezer van deze kaart bekend voorkomen: het is de rechter en bestuurder van Medina uit het geslacht van Amr ibn Hazm ﵁, dezelfde man aan wie Umar ibn Abd al-Aziz ﵀ zijn beroemde bevel tot het opschrijven van de hadith richtte. De keten is daarmee rond, en zij is geen reconstructie maar een optelsom van gedocumenteerde schakels: de kennis van het huis van de Profeet ﷺ, gedragen door Aisha ﵂, doorgegeven aan haar pleegzoon al-Qasim ﵀, door de ontvanger van het kalifale bevel eigenhandig op schrift gesteld.

De vrouw was 'Amrah bint Abd ar-Rahman ﵂ van Medina, de leerlinge die in het huishouden van Aisha ﵂ opgroeide en na haar dood als een van de belangrijkste draagsters van haar kennis gold. Toen Umar ibn Abd al-Aziz ﵀ rond het jaar honderd zijn bevel gaf om de hadith systematisch op schrift te stellen, wees hij, zo vermeldt de klassieke overlevering van dat decreet, uitdrukkelijk naar haar kring: wat bij 'Amrah ﵂ aan kennis berustte, moest worden vastgelegd. Dat dossier is in deze kaart eerder uitvoerig behandeld en valt buiten het corpus van dit artikel; hier volstaat de vaststelling dat op het moment dat de staat de overlevering officieel liet boekstaven, de kennis van een vrouw met name werd genoemd als iets dat niet verloren mocht gaan. Wie de twee lijnen naast elkaar legt, ziet dat de vraag of de overlevering van Aisha ﵂ de boekstaving heeft gehaald, geen kwestie van vertrouwen is: beide kanalen waarlangs haar school haar kennis doorgaf, monden aantoonbaar uit in de pen.

In dezelfde generatie staat Hafsah bint Sirin ﵂ van Basra, zuster van de Ibn Sirin ﵀ die elders in deze kaart de geboorte van de isnad-eis markeert, in de klassieke literatuur te boek als geleerde en Koranlezeres van rang; dat een huis dat de kritische keten-eis voortbracht ook een geleerde dochter voortbracht, tekent het klimaat van die kringen. En wie de eeuwen doorloopt tot aan de overleveringsgeschiedenis van de canonieke boeken zelf, ontmoet opnieuw een vrouw: Karima al-Marwaziyya ﵂, wier lezing van de Sahih van al-Bukhari ﵀ tot de meest gezochte van haar tijd behoorde, zoals in het artikel over de rihla al werd aangestipt. De lijn van de muhaddithat is dus geen episode die met de eerste generatie sluit; zij loopt als een doorlopende draad door de hele geschiedenis van de overlevering, van het huis van de Profeet ﷺ tot in de leeszalen waar de canonieke boeken werden doorgegeven.

Dertig ketens voor één handeling

Hoe serieus de latere hadithwetenschap het materiaal van de muhaddithat nam, laat zich ten slotte aflezen aan één technisch voorbeeld, dat Azami zelf aanhaalt in zijn bespreking van de grote aantallen. Ibn Khuzaymah ﵀, de grote systematicus van Nishapur wiens werk het slotstuk van deze kaart vormt, geeft in één hoofdstuk van zijn Sahih ongeveer dertig verschillende isnads voor één enkele hadith, en die hadith betreft één enkele handeling van Aisha ﵂: het reinigen van een kleed. Dertig onafhankelijk gedocumenteerde routes voor één huiselijk detail, overgeleverd door een vrouw. Wie wil weten of de overlevering van vrouwen in het apparaat van de hadithwetenschap als tweederangs werd behandeld, vindt hier het antwoord in de vorm van een telling: geen enkele vervalser zou dertig ketens optuigen voor het reinigen van een kleed, en geen enkele wetenschap die vrouwenmateriaal wantrouwde, zou er dertig voor verzamelen.

Het voorbeeld draagt bovendien een fysieke pointe die verderop in deze kaart nog een hoofdrol krijgt. Van de Sahih van Ibn Khuzaymah ﵀ is een origineel handschriftfolio bewaard gebleven, en de pagina waarvan Azami in zijn appendices een fotokopie afdrukt, is nu juist een pagina die met dit onderwerp verband houdt: het hoofdstuk rond de overlevering van Aisha ﵂. Het oudste tastbare spoor van dat monument van systematische hadithwetenschap toont dus, wanneer men het opslaat, ketens die samenkomen bij een vrouw. Toeval is het niet; het is een getrouwe afspiegeling van hoe het corpus in elkaar zit.

Datzelfde voorbeeld ontmaskert en passant de omkering die in sceptische literatuur wel wordt voorgesteld, als zou het hadith-corpus in mannelijke geleerdenkringen van de derde eeuw zijn geconstrueerd. Een constructie kiest haar fundamenten; zij bouwt op wat haar bouwers gezag geeft. Maar het corpus zoals het er ligt, rust op honderden plaatsen op de getuigenis van vrouwen: op het huiselijke ooggetuigenverslag van Aisha ﵂, op de rechtscasus van Subai’ah ﵂, op de boeken van Mu’adhah ﵂ die Shu’bah ﵀ kopieerde. De ketens door deze vrouwen zijn niet weggeretoucheerd of geanonimiseerd; zij staan met naam, herkomst en leerling-lijst in de biografische woordenboeken, en de grootste verzamelaars bouwden er zonder aarzeling op. Een overlevering die zo met haar vrouwen omgaat, draagt het kenmerk van een gemeenschap die doorgaf wat zij werkelijk had ontvangen.

Wat de sceptische theorie hiermee moet

Tot slot verdient het aandacht wat de aanwezigheid van de muhaddithat betekent voor de sceptische theorieën die deze kaart in haar latere artikelen uitvoerig behandelt. De projectiethese, de gedachte dat de ketens van de hadith in de derde eeuw achterwaarts zouden zijn geconstrueerd, moet elke schakel in elke keten verklaren als een verzinsel dat door het kritische apparaat van de gemeenschap heen glipte. Voor de vrouwelijke schakels wordt die opgave nog zwaarder dan zij al was. De biografische woordenboeken waarop de overleveraarskritiek rustte, behandelden de vrouwen namelijk met dezelfde systematiek als de mannen: Ibn Sa’d ﵀ wijdde in zijn Tabaqat een eigen afdeling aan de vrouwen, en de latere rijal-werken tot en met Ibn Hajar ﵀ namen de vrouwelijke overleveraars met naam, herkomst, leraren en leerlingen op. Wie een keten door Mu’adhah ﵂ of 'Amrah ﵂ wilde verzinnen, moest dus niet alleen een naam noemen, maar een gedocumenteerde vrouw treffen die op het juiste moment in de juiste stad bij de juiste leraren had gezeten, en wier bekende leerlingenkring de verzonnen doorgifte niet zou logenstraffen. Het apparaat dat elders in deze kaart wordt beschreven bij de wetenschap van Jarh wa-Ta’dil, stond onverkort om de vrouwen heen.

Er is bovendien iets dat de vrouwelijke ketens tot een eigen soort getuigen maakt. Veel van wat via de muhaddithat is overgeleverd, betreft de binnenkant van het leven: het huis, het gezin, de reinheid, het huwelijk, de laatste dagen van de Profeet ﷺ. Dat is precies het materiaal waarvoor geen openbaar alternatief bestond; geen prediker op een minbar kon verzinnen wat alleen een echtgenote gezien kon hebben, zonder dat zijn verzinsel bij de eerste toetsing aan de werkelijke huisgenoten zou stranden. Dat de gemeenschap dit materiaal uitsluitend via de vrouwen van het huis kon ontvangen, en het via hen ook daadwerkelijk ontving, met ketens die de kritiek van eeuwen hebben doorstaan, behoort tot de stilste maar sterkste argumenten voor de echtheid van het geheel.

Naar de zee van kennis

De census gaf ons de breedte van de eerste generatie, Abu Hurayra ﵁ de diepte van één overleveraar, en de muhaddithat lieten zien dat die diepte door beide helften van de gemeenschap werd gedragen. Nu keert de kaart terug naar de kring van de jonge leerlingen rond de Metgezellen ﵃, naar de man die als jongen om het onderwijs van tientallen ouderen bedelde en uitgroeide tot de leraar van een hele school.

In het volgende artikel volgen wij Abdullah ibn Abbas ﵁, de neef van de Profeet ﷺ die de zee van kennis werd genoemd. Wij zullen zien hoe hij over één enkel voorval tientallen Metgezellen ﵃ bevroeg, hoe zijn onderwijs over vaste dagen en vakken was georganiseerd, hoe er rond hem werd geschreven tot zijn boeken bij zijn leerlingen berustten, en hoe uit zijn kring de tafsir- en hadithwetenschap van de volgende eeuw voortkwam. De lijn van het geschreven woord, die wij bij de vrouwen van de overlevering zagen doorlopen, blijkt daar opnieuw: wat in de eerste generatie werd vastgelegd, door mannen en door vrouwen, werd in de tweede generatie tot wetenschap, en de namen van de muhaddithat reisden in de ketens van die wetenschap mee, tot in de boeken die de gemeenschap vandaag nog opslaat.