ʿUmar ibn al-Khattab ﵁

De man achter de Khilafah

Wij hebben hem nu in zijn dood gevolgd, en wij hebben hem in zijn opvolging gevolgd. Wij hebben hem zien sterven aan het Fajr-gebed, wij hebben zijn graf naast de Profeet ﷺ en Abu Bakr ﵁ in de kamer van ʿAʾishah ﵂ zien openen, en wij hebben de Shura van Zes ʿUthman ibn ʿAffan ﵁ tot derde Khalifah zien aanwijzen. Maar wie was de man waarvan dit het einde was. Waar werd hij geboren, hoe groeide hij op, hoe sloeg het hart dat in zijn jongere jaren de Profeet ﷺ wilde doden om kort daarna voor hem het zwaard te trekken. Hoe oordeelde hij, hoe sprak hij, hoe regeerde hij. Welk leven moet een man leiden om bij zijn dood door zijn vijanden te worden bewonderd en door zijn vrienden te worden beweend met de pijn die men voelt om een vader.

Wat Suyuti ﵀ over hem verzamelt, beslaat ongeveer tachtig pagina’s, van pagina honderdacht tot voorbij pagina honderdvijfentachtig. Hij geeft hem de meest uitgebreide biografische schets van het hele werk, uitvoeriger dan die van Abu Bakr ﵁ en met meer dialoog dan die van enig andere Khalifah. In dat materiaal lopen we de man tegen het lijf zoals zijn metgezellen ﵃ hem hebben gekend: streng zonder hoogmoed, vrijgevig zonder verkwisting, geleerd zonder ijdelheid, en altijd, in elke ademtocht van zijn dag, bezig met het werk dat hij beschouwde als een rekening die hij eens voor Allah ﷻ moest afleggen.

In dit artikel volgen wij hem van zijn geboorte tot zijn dood, niet meer als bestuurder maar als mens. Wij volgen zijn lineage en zijn ouders. Wij volgen zijn kinderjaren in Mekka. Wij volgen zijn bekering door drie verschillende ingangen. Wij volgen zijn jaren naast de Profeet ﷺ als de man wiens woord soms vooruit liep op de openbaring. Wij volgen zijn jaren naast Abu Bakr ﵁ als de eerste raadgever. Wij volgen zijn oordelen, zijn uitspraken, zijn briefwisseling met de gouverneurs, zijn brief aan Abu Musa al-Ashʿari ﵁ over de inrichting van het islamitisch recht. En tenslotte sluiten wij af met de erfenis die hij voor de Ummah heeft achtergelaten.

Een lijn die teruggaat naar Kaʿb ibn Luʾayy

Suyuti ﵀ opent zijn hoofdstuk over ʿUmar ﵁ met zijn naam in volle lengte, zoals hij ook bij elke voorgaande Khalifah doet. De volle naam, schrijft hij, is: ʿUmar ibn al-Khattab ibn Nufayl ibn ʿAbdu’l-ʿUzza ibn Riyah ibn Qart ibn Razah ibn ʿAdi ibn Kaʿb ibn Luʾayy al-Qurashi al-ʿAdawi al-Faruq. Een keten van negen voorouders die teruggaat naar Kaʿb ibn Luʾayy, dezelfde voorouder waar ook de lijn van de Profeet ﷺ doorheen liep, waardoor zijn neefschap met de Boodschapper ﷺ tot in de zevende of achtste generatie kon worden teruggevoerd. Hij was, in het taalgebruik van Quraysh, een ibn al-ʿamm, een verre neef, niet dichtbij genoeg om een claim op de erfenis van de Banu Hashim te leggen, maar dichtbij genoeg om binnen de cirkel van Quraysh als bloedverwant te worden erkend.

Zijn stam was Banu ʿAdi, een tak van Quraysh die in de samenstelling van Mekka een specifieke functie had. Zij waren de sufara’, de gezanten en bemiddelaars. Wanneer een geschil tussen twee andere stammen niet door direct overleg kon worden opgelost, kwam er een man uit Banu ʿAdi tussenbeide om de zaak te onderhandelen. Het was werk dat tact vroeg, een goed geheugen voor genealogie, een welbespraaktheid in de fines van het Arabisch, en een onpartijdigheid waarin geen van beide twistende partijen een bevoorrechting kon vermoeden. ʿUmar ﵁ kreeg deze vaardigheden niet door zelfontwikkeling; hij erfde ze, en hij oefende ze al voor zijn bekering als hoofd van de delegaties die Banu ʿAdi uitstuurde naar de andere stammen.

De Faruq, de bijnaam die de Profeet ﷺ hem zou geven en die Suyuti ﵀ in de openingsregel al opneemt, betekent “de Onderscheider,” hij die scheidt tussen waar en vals. Het was, schrijft Suyuti ﵀, de Profeet ﷺ zelf die hem op de dag van zijn bekering deze titel gaf, omdat met zijn aanvaarding van de Islam de moslims voor het eerst de moed kregen om openlijk in de Masjid al-Haram te bidden, in plaats van zich in huizen schuil te houden. De waarheid kon zich met hem voor het eerst onderscheiden van de leugen, openlijk en zonder schroom.

Hantamah bint Hisham ﵂, zijn moeder

Aan zijn moeders kant, en hier wordt de zaak voor zijn eigen biografie ingewikkeld, was hij dichtbij de aartsvijand van de Islam. Zijn moeder was Hantamah bint Hisham ibn al-Mughirah ﵂, een vrouw uit Banu Makhzum, de stam van Abu Jahl. Zij was de zuster van Abu Jahl, of in sommige overleveringen de nicht van Abu Jahl. Door haar was hij dus de zoon van een tante van de man die in de eerste jaren van de Islam de meest verbitterde tegenstander van de Profeet ﷺ was geweest, de man die later op de Dag van Badr door de jongens van Banu an-Najjar werd gedood en wiens hoofd in de droogte voor de Profeet ﷺ werd neergelegd.

Deze familieband verklaarde mede waarom ʿUmar ﵁ in de eerste jaren van de openbaring zo verbitterd tegen de Islam stond. Hij behoorde tot een uitgebreid familienetwerk waarin zowel zijn vaders stam Banu ʿAdi als zijn moeders stam Banu Makhzum een belang hadden bij de continuïteit van de bestaande religieuze en sociale orde in Mekka. Wat de Profeet ﷺ verkondigde, was een aanval op de afgodendienst die Banu Makhzum een belangrijke positie in het pelgrimswezen had verschaft. Voor de neef van Abu Jahl was de zaak persoonlijk, sociaal, religieus en strategisch tegelijk in oppositie tot de nieuwe boodschap. Dat hij desondanks moslim werd, en wel binnen het eerste decennium van de openbaring, is een van de duidelijkste tekenen die de overlevering over de transformerende kracht van de Koran heeft bewaard.

De pre-islamitische ʿUmar ﵁

Welk soort man was hij voordat hij moslim werd. Suyuti ﵀ is hier bondig maar duidelijk. ʿUmar ﵁ was hard. Hij was lichamelijk groot, sterker dan de meeste mannen van Quraysh, een geoefend worstelaar die op de markten van ʿUkaz prijzen had gewonnen. Hij was gestreng, met een toon waarin geen onzekerheid lag. Hij was geletterd, wat in Mekka een zeldzaamheid was, en kon zowel lezen als schrijven, een vaardigheid die hem later in het bestuur enorm te pas zou komen.

Maar hij was ook drinker. Hij was niet een van de hunafa die zoals Abu Bakr ﵁ de wijn al voor de Islam hadden geweigerd. Hij dronk graag, dronk veel, en bleef in de eerste jaren na zijn bekering wachten op een definitief verbod uit de openbaring omdat hij voor zichzelf geen kracht voelde om zonder hemels bevel de gewoonte op te geven. Toen die openbaring kwam, in twee fasen waarvan de laatste die in Surah al-Maʾidah was, sprak hij de befaamde zin uit: “Wij zijn opgehouden, wij zijn opgehouden.” En vanaf die dag dronk hij nooit meer.

Hij was ook iemand voor wie eer en wraak zwaar wogen. In de pre-islamitische cultuur van Mekka was een belediging een schuld die met geweld werd betaald, en ʿUmar ﵁ was niet een man die beledigingen vergat. De combinatie van zijn fysieke kracht, zijn welbespraaktheid en zijn onverdoofd gevoel voor eer maakte van hem een man die je liever niet tegen je had. Toen het besluit door Quraysh werd genomen dat de Profeet ﷺ ﷺ gedood moest worden, en de stammen om beurten kandidaten voor de daad voordroegen, was het ʿUmar ﵁ die zich vrijwillig aanmeldde. Hij gespte zijn zwaard om en vertrok in de richting van het huis waar de Profeet ﷺ en zijn metgezellen ﵃ verzameld waren. Wat onderweg gebeurde, is de eerste van drie verhalen van zijn bekering.

Eerste verhaal van bekering: Surah al-Haqqah

Suyuti ﵀ overlevert van Anas ibn Malik ﵁ op pagina honderdacht een verhaal dat in de mond van de Profeet ﷺ zelf is opgetekend. De Profeet ﷺ zei eens dat hij de dag herinnerde waarop hij ʿUmar ﵁ moslim zag worden. ʿUmar ﵁ ging op weg naar de Profeet ﷺ met zijn zwaard om hem te doden. Onderweg ontmoette hij Nuʿaym ibn ʿAbdillah ﵁, een man van zijn eigen stam Banu ʿAdi die heimelijk de Islam had aanvaard maar zijn bekering geheim hield. Nuʿaym ﵁ vroeg hem waarheen, en ʿUmar ﵁ antwoordde dat hij op weg was om Muhammad ﷺ te doden. Nuʿaym ﵁ zei toen, in de hoop hem af te leiden: “Bemoei je eerst maar eens met je eigen familie. Je zus Fatimah en haar echtgenoot Saʿid ﵁ zijn ook al moslim geworden.”

Bij die woorden veranderde ʿUmar’s koers. Niet langer richting het huis van de Profeet ﷺ, maar richting het huis van zijn zus. Hij liep onaangekondigd binnen. Fatimah ﵂ en haar echtgenoot Saʿid ibn Zayd ﵁ zaten op dat moment de Koran te lezen onder leiding van Khabbab ibn al-Aratt ﵁, een vrijgelaten slaaf die in de eerste jaren al moslim was geworden en die de geletterde gelovigen onderwijs gaf. Toen zij ʿUmar ﵁ binnen hoorden komen, verstopten zij hun perkamentbladen. Khabbab ﵁ ging in een achterkamer schuilen.

ʿUmar ﵁ vroeg wat zij hadden gelezen. Zij ontkenden. Hij sloeg zijn zwager. Hij sloeg zijn zus. Toen Fatimah ﵂ uit haar mondhoek bloedde en hem aankeek met de helderheid van iemand die zich niet meer hoeft te beheersen, zei zij: “Ja, wij zijn moslim, en zelfs als je ons doodt, blijft het zo.” Het bloed van zijn zuster en de vastberadenheid in haar stem braken iets in hem dat in geen enkele worsteling op ʿUkaz ooit was gebroken. Hij ging zitten. Hij vroeg om het perkament te zien. Zij weigerde, eerst, want hij was onrein van afgodendienst. Hij ging zich wassen, een gewone wassing in afwachting van iets wat hij nog niet wist. En toen pas, gewassen, kreeg hij het perkament in handen.

Wat erop stond, was Surah Taha. Of Surah al-Haqqah, in andere overleveringen. Suyuti ﵀ verzamelt beide varianten en geeft beide door, want de chronologie van welke surah eerst is gehoord en welke gelezen, is niet meer met zekerheid vast te stellen.

In één variant las hij Surah al-Haqqah, en bij het vers:

zei hij hardop: “Dit moet dan een ziener zijn.” En toen kwam:

Hij stopte. Hij las het opnieuw. Hij begreep dat dit boek alle ontsnappingsmogelijkheden voor zijn intellect had voorzien en afgesneden, voordat hij ze überhaupt had kunnen formuleren. Hij zei: “Dit is geen mensenwoord.”

Tweede verhaal van bekering: Surah Taha

In een tweede overlevering, ook bij Suyuti ﵀ op pagina honderdnegen, leest hij Surah Taha. Bij de openingsverzen:

voelde hij de spanning in zijn schouders verdwijnen. Hij las door tot:

Bij dat vers, schrijft Suyuti ﵀, sloeg hij het perkament dicht. Hij zei tegen zijn zwager: “Breng mij naar Muhammad ﷺ.” Khabbab ﵁ kwam uit de achterkamer tevoorschijn, want hij had het hele gesprek gehoord, en hij verheugde zich met een opluchting die hij in zijn jaren van vervolging zelden had gevoeld. Hij vertelde ʿUmar ﵁ dat hij die ochtend de Profeet ﷺ in het huis van al-Arqam zou vinden, het kleine huis aan de voet van as-Safa waar de eerste moslims zich verzamelden om in beslotenheid de openbaring te ontvangen.

ʿUmar ﵁ stond op, gordde zijn zwaard om, en ging op weg. Diezelfde weg die hij twee uur eerder had ingeslagen om de Profeet ﷺ te doden, liep hij nu opnieuw, maar met een ander hart in zijn borst. Bij het huis van al-Arqam klopte hij aan. De moslims binnen hoorden zijn klop en zagen door een kier wie het was. Hamzah ﵁, de oom van de Profeet ﷺ die enkele dagen eerder zelf moslim was geworden en wiens spierkracht ontzag wekte, zei: “Laat hem binnen. Als hij in vrede komt, dan in vrede; als hij vijandig komt, dan zullen wij hem met zijn eigen zwaard ontvangen.”

De deur ging open. ʿUmar ﵁ trad binnen. De Profeet ﷺ kwam op hem af, greep hem bij het gewaad ter hoogte van de borst, en schudde hem licht alsof hij hem wakker schudde uit een lange slaap. Hij zei: “Wat brengt jou, ʿUmar ﵁. Bij Allah ﷻ, ik denk niet dat jij zult ophouden tot er een straf op jou wordt neergezonden.” ʿUmar ﵁ antwoordde: “O Boodschapper van Allah ﷻ, ik ben hier gekomen om in Allah ﷻ en in u te geloven, en in wat u brengt van Allah ﷻ.” De Profeet ﷺ riep de takbir uit, en in het huis van al-Arqam steeg een gezamenlijke takbir omhoog die door de muren heen tot in de straten van Mekka hoorbaar was.

Derde verhaal: Surah al-Hadid

Suyuti ﵀ noemt nog een derde overlevering, op pagina honderdtien, die teruggaat op de Profeet ﷺ zelf via verschillende isnads. In deze variant ontmoet ʿUmar ﵁ onderweg geen Nuʿaym ﵁, maar gaat hij regelrecht naar het huis van zijn zuster. Daar leest hij niet Surah Taha of Surah al-Haqqah, maar Surah al-Hadid in de openingsverzen:

Bij die woorden, schrijft Suyuti ﵀, fluisterde hij: “Wat een wonderbaarlijk boek.” En hij las verder, tot het zevende vers waarin de gelovigen werden opgeroepen tot het uitgeven van wat hun was toevertrouwd, en hij voelde dat het boek hem niet alleen aansprak in zijn intellect maar ook in zijn portemonnee, in zijn handelingen, in zijn hele dagelijkse leven.

De drie verhalen, hoe verschillend in detail, eindigen alle drie op dezelfde uitkomst: ʿUmar ﵁ gaat naar het huis van al-Arqam, hij geeft zijn shahadah, en de Profeet ﷺ verheft de takbir met hem. Wat erna gebeurt, is voor de geschiedenis van de Islam beslissend. Voor het eerst sinds de openbaring vier of vijf jaar eerder is begonnen, durft een groep moslims in formatie naar de Masjid al-Haram te lopen. Aan het hoofd loopt de Profeet ﷺ. Op zijn ene zijde loopt Hamzah ﵁. Op zijn andere zijde loopt ʿUmar ﵁. Achter hen volgen de andere moslims. In de Masjid al-Haram bidden zij voor het eerst openlijk de salah, met de afgoden naast hen en de Kaʿbah voor hen. De Quraysh kijken toe en durven niet in te grijpen, omdat de combinatie van Hamzah’s spierkracht en ʿUmar’s zwaard een fysieke afschrikking is die hen verlamt. Vanaf die dag, zegt de Profeet ﷺ, kregen wij de bijnaam al-Faruq voor ʿUmar ﵁: hij door wie Allah ﷻ de waarheid en de leugen heeft onderscheiden.

Zesentwintig jaar oud, of zevenentwintig

ʿUmar ﵁ was op het moment van zijn bekering, schrijft Suyuti ﵀, zesentwintig of zevenentwintig jaar oud. Hij was in het zesde jaar van de profetie geboren als moslim. Tweeëndertig of drieëndertig jaar later zou hij door Abu Luʾluʾah worden gedood, op de leeftijd van drieënzestig. De getallen sluiten als een rekening. Hij was net zo lang Khalifah als de Profeet ﷺ in Medina had geleefd, en hij stierf op precies dezelfde leeftijd als de Profeet ﷺ en Abu Bakr ﵁. Drie levens die in lengte gelijk waren en in opvolging zonder onderbreking liepen.

De jaren naast de Profeet ﷺ

Wat ʿUmar ﵁ aan de zijde van de Profeet ﷺ deed, beslaat dertien jaar van Mekka tot Medina en tien jaar van Medina tot de begrafenis in het huis van ʿAʾishah ﵂. Suyuti ﵀ verzamelt op pagina’s honderdzestien tot honderddertig de hadiths over de bijzondere positie van ʿUmar ﵁ binnen de cirkel van de metgezellen ﵃, en zijn verzameling geeft een beeld van een man die door de Profeet ﷺ zelf met een eer werd onderscheiden die voor geen andere metgezel in deze precieze vorm gold.

De bekendste van die hadiths is die welke Suyuti ﵀ op pagina honderdnegentien overneemt, met een isnad die op verschillende manieren tot ʿUqbah ibn ʿAmir ﵁ teruggaat. De Profeet ﷺ zei:

Geen uitspraak die in de mond van de Profeet ﷺ ooit ergens anders mee is vergeleken, want de afsluiting van het profeetschap met de Profeet ﷺ zelf is een dogmatische zekerheid van de Islam en niemand na hem zou ooit Profeet zijn. Maar de hypothese waarmee de Profeet ﷺ over ʿUmar ﵁ sprak, geeft aan hoe hij zijn metgezel innerlijk taxeerde. Het was niet alleen een uitdrukking van waardering; het was een typering van het soort man dat ʿUmar ﵁ was: een man wiens oordeel zo dicht bij het profetische ideaal stond dat zijn beslissingen, zelfs zonder openbaring, vaak rechtstreeks samenvielen met wat later in openbaring werd bevestigd.

Een tweede hadith die Suyuti ﵀ overneemt, eveneens op pagina honderdnegentien, gaat in dezelfde richting:

Wat zijn tong sprak en wat zijn hart wist, was, volgens deze uitspraak, door Allah ﷻ daar geplaatst. Het was niet zijn eigen scherpzinnigheid die zijn oordelen droeg; het was een leiding die hem ontvangen werd zonder dat hij er om vroeg. En inderdaad herinneren de overleveraars zich verschillende voorvallen waarin ʿUmar ﵁ een mening uitsprak voorbevorderend een openbaring werd ontvangen die zijn mening bevestigde. Hij was, zo gezegd, een van die mannen voor wie de openbaring soms bevestigend in plaats van vormend werkte.

Drie voorbeelden van deze “muwafaqat ʿUmar,” de samenvallingen tussen ʿUmar’s mening en de openbaring, hebben de hadithverzamelingen ons bewaard. In het eerste geval, na de Slag van Badr, sprak hij zich uit voor de executie van de gevangen Qurayshi krijgsleiders in plaats van het accepteren van losgeld. De Profeet ﷺ koos vooralsnog voor het losgeld, maar werd door de openbaring van Soera al-Anfal 8:67-68 daarover terechtgewezen, en ʿUmar’s positie werd door Allah ﷻ als de juiste bevestigd. In het tweede geval drong hij aan op het afzonderen van de vrouwen van de Profeet ﷺ achter een gordijn van vreemden, en de openbaring van het hijab-vers in Soera al-Ahzab 33:53 bevestigde zijn voorstel. In het derde geval suggereerde hij dat de Maqam van Ibrahim ﵇ in de Masjid al-Haram tot een gebedsplaats moest worden gemaakt, en het vers in Soera al-Baqarah 2:125 sanctioneerde precies dat gebruik. Drie keer liep zijn mens-tot-mens-oordeel vooruit op een goddelijk beslag.

Suyuti ﵀ noemt ook de uitspraak van Ibn Masʿud ﵁ over de kennis van ʿUmar ﵁, op pagina honderdtwintig: “Zelfs als de kennis van ʿUmar ﵁ in één schaal van een weegschaal zou worden gelegd en de kennis van iedere levende op aarde in de andere schaal zou worden gelegd, zou de kennis van ʿUmar ﵁ hun kennis overtreffen.” Een hyperbolische uitdrukking misschien, maar in de mond van Ibn Masʿud ﵁ niet leeg. Hij behoorde zelf tot de meest geleerden onder de metgezellen ﵃, en zijn typering van ʿUmar’s kennis was een typering door een vakman. Wat Ibn Masʿud ﵁ in ʿUmar ﵁ bewonderde, was niet alleen de breedte van zijn geheugen voor de Koran en voor de hadiths, maar de scherpte van zijn vermogen om in een nieuwe situatie de juiste regel uit het geheel van de openbaring af te leiden. ʿUmar ﵁ was, in moderne termen, niet alleen een geleerde maar een rechtsfilosoof.

De jaren naast Abu Bakr ﵁

Toen de Profeet ﷺ stierf en Abu Bakr ﵁ tot Khalifah werd verkozen, was het ʿUmar ﵁ die als eerste zijn bayʿah gaf in de Saqifah van Banu Saʿidah. Hij wist dat zijn eigen tijd nog niet was gekomen. Hij wist ook dat geen andere kandidaat dan Abu Bakr ﵁ aan dat moment in de geschiedenis kon worden ingepast. In de twee jaar van Abu Bakr’s khilafah was ʿUmar ﵁ niet alleen de rechterhand, maar de tegenpool en de spiegel. Abu Bakr ﵁ was zachtmoedig, mild, geneigd te vergeven; ʿUmar ﵁ was streng, hard, geneigd te straffen. Samen vormden zij de twee handen van het bestuur, en wat de een tekortschoot, vulde de ander aan.

In de zaak van de afvallige stammen had ʿUmar ﵁ aanvankelijk een andere mening dan Abu Bakr ﵁. Hij meende dat het verstandig was om de stammen die de zakah weigerden af te betalen voorlopig met rust te laten, omdat de moslims net hun Profeet ﷺ hadden verloren en het politieke moment kwetsbaar was. Abu Bakr ﵁ verwierp die mening categorisch, met de bekende woorden dat hij zou strijden tegen ieder die het gebed van de zakah zou scheiden, want de Profeet ﷺ had de twee als één plicht ingesteld. ʿUmar ﵁ erkende later, schrijft Suyuti ﵀, dat hij in deze zaak Abu Bakr’s vastberadenheid niet had begrepen en dat Allah ﷻ Abu Bakr’s borst voor de waarheid had verruimd op een wijze die hij in de eerste uren niet had gevolgd.

Maar in de meeste andere zaken stond hij naast zijn Khalifah als de stem die de uitwerking deed. Abu Bakr ﵁ besloot, ʿUmar ﵁ voerde uit. Abu Bakr ﵁ gaf de richtlijn, ʿUmar ﵁ verzekerde de naleving. En in de samenstelling van de Mushaf van de Koran was het ʿUmar ﵁ die Abu Bakr ﵁ op het idee bracht en die hem ervan overtuigde dat de verzameling van de openbaring in één boek geen bidʿah was maar een noodzakelijke voortzetting van wat de Profeet ﷺ aan de schrijvers van de openbaring zelf had overgelaten. Toen Abu Bakr ﵁ uiteindelijk instemde en Zayd ibn Thabit ﵁ aanstelde om de verzameling op te zetten, was ʿUmar ﵁ degene die de bij elke geleerde verzamelde fragmenten naar Zayd ﵁ liet vervoeren.

In zijn laatste ziekte koos Abu Bakr ﵁ ʿUmar ﵁ als zijn opvolger zonder aarzeling en met de instemming van vrijwel alle aanwezige metgezellen ﵃. Toen sommigen bedenkingen uitten over de strengheid van ʿUmar ﵁ en vreesden dat hij als Khalifah de gemeenschap te streng zou behandelen, antwoordde Abu Bakr ﵁ in een variant die Suyuti ﵀ ons doorgeeft: “Hij is alleen streng omdat hij mij ziet zachtmoedig zijn. Wanneer de zaak op hem alleen rust, zal hij veel van zijn strengheid laten varen.” En zo zou het ook gaan. De ʿUmar ﵁ die als Khalifah de rechterhand had verlaten, werd milder dan de ʿUmar ﵁ die als rechterhand naast de Khalifah stond. De last van de eindverantwoordelijkheid had op hem het effect dat zij op weinig mannen had: het verzachtte wat scherp was, en het diepte wat ondiep zou kunnen blijken.

De eerste khutbah als Khalifah

Toen Abu Bakr ﵁ in Jumada al-Akhirah van het dertiende jaar van de Hijra stierf, beklom ʿUmar ﵁ voor het eerst de minbar als Amir al-Muʾminin. Wat hij sprak in die eerste toespraak, is door al-Hasan al-Basri ﵀ overgeleverd en door Suyuti ﵀ op pagina honderddrieënveertig opgenomen:

Twee zinnen die de hele inrichting van zijn Khilafah samenvatten. Persoonlijke verantwoordelijkheid voor de zaken in Medina; sterke en betrouwbare gouverneurs in de provincies. Dat is in samengevatte vorm de bestuurslogica die ʿUmar ﵁ tien jaar lang zou toepassen. Hij was zelf de rechter in Medina, persoonlijk aanwezig, persoonlijk benaderbaar voor klagers. De provincies vertrouwde hij toe aan mannen die hij persoonlijk had gekozen, mannen die hij in correspondentie nauw bewaakte, mannen die hij niet aarzelde te ontslaan zodra hij signalen ontving dat zij hun gedragsregels overschreden.

In een latere variant van zijn eerste khutbah, opgenomen door Suyuti ﵀ op pagina honderdeenenveertig, beweerde de overleveraar dat ʿUmar ﵁ zich aanvankelijk niet wilde laten aanspreken met de titel die zijn voorganger had gevoerd. Abu Bakr ﵁ was bekend gestaan als “Khalifat Rasul Allah,” de Opvolger van de Boodschapper van Allah ﷻ. Toen iemand ʿUmar ﵁ aansprak als “Khalifat Khalifat Rasul Allah,” “Opvolger van de Opvolger van de Boodschapper van Allah ﷻ,” gaf hij aan dat de titel te lang werd voor dagelijks gebruik en dat een eenvoudiger aanduiding gepast was.

Iemand uit de menigte, in sommige overleveringen al-Mughirah ibn Shuʿbah ﵁, in andere ʿAdi ibn Hatim ﵁, riep toen:

Vanaf dat moment werd ʿUmar ﵁ Amir al-Muʾminin genoemd, de Commandant van de Gelovigen, en de titel zou voortaan aan iedere Khalifah van de Islam toegekend worden tot in de eindigste eeuwen. Hij was, schrijft Suyuti ﵀ op pagina honderdeenenveertig, de eerste die zo werd aangesproken, en hij was de eerste die de datering van de gebeurtenissen vanaf de Hijra liet rekenen. Twee instellingen die met zijn naam verbonden zijn gebleven, terwijl een derde, het instellen van het Diwan, ook nog op zijn lijst van eerste invoeringen staat.

“O Allah ﷻ, ik ben streng”

Voordat hij voor het eerst aan zijn eerste khutbah begon, sprak ʿUmar ﵁ een du’a uit die Suyuti ﵀ op pagina honderddrieënveertig op het gezag van Ibn Saʿd ﵀ heeft opgenomen:

Een du’a die niets verbergt. Hij erkende voor de gemeenschap voor wie hij sprak dat hij hen wist te ergeren met zijn hardheid, dat hij wist te falen aan eigen zwakheid in zware momenten, dat hij wist te gierig te zijn met de middelen van anderen omdat hij ze als zijn eigen handhaafde. Hij vroeg in dezelfde adem aan Allah ﷻ om die drie eigenschappen te overwinnen. En Suyuti ﵀ verzamelt elders in de biografie tientallen voorbeelden waaruit blijkt dat de du’a verhoord werd. De ʿUmar ﵁ die de gemeenschap als Khalifah heeft gekend, was zachtmoediger dan de ʿUmar ﵁ die zij voor zijn Khilafah had gekend, was sterker dan zijn jongere zelf, en was meer vrijgevig dan welke koopman ook in Medina.

Aslam, een van zijn voormalige slaven die hij had vrijgekocht, overlevert op pagina honderdvierenveertig een uitspraak van ʿUmar ﵁ die deze zelfkennis voltooit:

Hij vergat zijn beginpunt niet. De man die in de eerste khutbah als Amir al-Muʾminin op de minbar stond, was dezelfde man die ooit met zijn zwaard naar het huis van de Profeet ﷺ was vertrokken om hem te doden. De afstand tussen die twee momenten was binnen één mens overbrugd door de openbaring, en ʿUmar ﵁ herinnerde zich die afstand om niet hooghartig te worden over de geschiedenis die hij sindsdien had geleefd.

De zweep en de minbar

Suyuti ﵀ wijdt op pagina honderdtweeënveertig een passage aan een typerend object uit ʿUmar’s bestuurspraktijk: de zweep. Hij liep niet rond met een zwaard en niet met een speer, maar met een leren zweep, een korte dirrah van gevlochten leer die op zijn middel rustte. Met die zweep tikte hij op de schouder van de jongen die te luidruchtig achter het marktkraampje stond. Met die zweep tikte hij op de elleboog van de dronkaard die ondanks het verbod nog wijn had gedronken. Met die zweep tikte hij op de heup van de man die zich tijdens het Vrijdaggebed niet helemaal in de rij had geplaatst. Het was een instrument dat lichte pijn gaf, niet wond verwekte, en het was vooral een symbool. Wie ʿUmar’s zweep voelde, wist dat de Khalifah zelf hem terechtwees.

Maar de gemeenschap ontwikkelde een spreekwoord dat de zweep tegelijkertijd plaatste in de juiste verhouding. “De zweep van ʿUmar ﵁,” zei men, “is vreselijker dan het zwaard van een tiran.” Niet omdat de zweep zwaarder verwondde, maar omdat de man die haar hanteerde, gerechtvaardigd was. Wie door ʿUmar ﵁ werd geslagen, wist dat hij iets verkeerds had gedaan. Wie door een tiran werd geslagen, wist alleen dat de tiran toevallig boos was. De zweep was een onderdeel van het systeem; het zwaard van de tiran was de wraak van een individu. Daarom werd de zweep gevreesd zoals de rechtspraak van de hoogste rechtbank wordt gevreesd: met respect, niet met afkeer.

Het gesprek met Salman ﵁

Het is in de gesprekken die ʿUmar ﵁ met Salman al-Farisi ﵁ heeft gehad, dat de zelfreflectie van de Khalifah het scherpst wordt. Suyuti ﵀ overlevert er één op pagina honderdvijfenveertig die voor de hele politieke filosofie van de Islam normatief is geworden. Salman ﵁ was een Pers, een oud-Zoroastriër die de Islam in Medina had gevonden, een man die zowel het Sasanidische rijk van binnenuit had gekend als de Khilafah van binnenuit zou kennen. ʿUmar ﵁ had hem op een dag gevraagd of hij meer leek op een koning of op een Khalifah. Salman ﵁ antwoordde:

Een dirham, één enkele zilveren munt, was genoeg om de heerschappij van een Khilafah te transformeren naar de heerschappij van een koningschap. Het ging niet om de schaal van de fout; het ging om de soort fout. Een Khalifah was een beheerder van wat aan hem was toevertrouwd; een koning was een eigenaar van wat hij beheerde. De grens tussen die twee identiteiten kon door één onjuist bestede munt worden overschreden. Salman ﵁ sprak het uit, ʿUmar ﵁ luisterde, en de waarschuwing werd door Suyuti ﵀ voor de eeuwen bewaard.

In een verwante uitspraak van al-Hasan al-Basri ﵀ over ʿUmar’s stijl van regering, op dezelfde pagina honderdvijfenveertig, formuleerde al-Hasan ﵀ wat ʿUmar’s eigen ideaal van bestuur was geweest:

Vier eigenschappen in spanning gehouden. Strengheid en zachtmoedigheid, hoogmoed en zwakheid. De Khalifah moest streng zijn omdat de gemeenschap leiding nodig had, maar hij mocht in die strengheid niet hoogmoedig worden, niet zichzelf boven de mensen plaatsen. Hij moest zachtmoedig zijn omdat de gemeenschap menselijkheid nodig had, maar hij mocht in die zachtmoedigheid niet zwak worden, niet de rechten van Allah ﷻ overlaten aan wie ze het hardst riep.

De vier maanden van militaire dienst

In een van zijn vroege bestuurlijke besluiten stelde ʿUmar ﵁ vast dat geen soldaat die getrouwd was, langer dan vier maanden achter elkaar van zijn vrouw gescheiden mocht zijn. Het was een regel die zich richtte naar de fitra van de menselijke aard. Een man die langer dan vier maanden van zijn vrouw weg was, kreeg verlangens die hij niet altijd binnen halal kon kanaliseren, en in een leger dat soms voor jaren in een verafgelegen provincie verbleef, kon dit tot uitwassen leiden die voor de moraal van de troepen schadelijk waren. De regel werd ingegeven, vermeldt Suyuti ﵀ in een variant van wat hij over ʿUmar’s nachtelijke patrouilles vertelt, door een specifiek voorval.

ʿUmar ﵁ liep in de nacht door Medina, zoals zijn gewoonte was, en kwam langs een huis waar hij in de stilte van het late uur een vrouw hoorde dichten. Suyuti ﵀ geeft het gedicht op pagina honderdvijfenveertig en honderdzesenveertig:

Deze nacht, wiens sterren langzaam kruipen,
is vermoeiend en laat mij slapeloos
omdat ik geen vriend heb om mee te spelen.
Bij Allah ﷻ, ware het niet uit angst voor Hem,
zouden de hoeken van mijn rustbed bewegen.

Een vrouw alleen in een bed, met haar man weg in een ver garnizoen, die het verlangen erkende dat zij door godsvrees in toom hield. ʿUmar ﵁ stond bij de deur, hoorde de versregels, en voelde zijn verantwoordelijkheid scherper dan zijn macht. Hij keerde naar huis terug en sprak met zijn dochter Hafsah ﵂, de weduwe van de Profeet ﷺ. Hij vroeg haar hoe lang een vrouw redelijkerwijs de afwezigheid van haar man kon verdragen. Hafsah ﵂ antwoordde, na enige aarzeling omdat de vraag van haar vader haar uit het gewone register van vader-en-dochter haalde: “Vier maanden.”

Vanaf die dag schreef ʿUmar ﵁ een verordening uit aan al zijn legercommandanten: geen soldaat mag langer dan vier maanden zonder vergunning of vervanging in het veld zijn. Wie langer in zijn garnizoen wenste te blijven, moest zijn vrouw bij zich laten komen. De regel werd in de praktijk de basis van het rotatie-systeem van het Diwan, waarin soldaten in vaste perioden werden uitgezonden en op vaste perioden weer terugkeerden. Het is een voorbeeld van hoe één bezorgde vraag op de drempel van één huis in Medina, in de inrichting van het rijk doorwerkte tot ver in Khorasan.

De nachtelijke patrouilles

Hier wordt de figuur van ʿUmar ﵁ zelf scherp zichtbaar. Hij sliep weinig, althans niet in de uren waarin Medina sliep. Hij liep in de nacht door de straten, soms met Aslam ﵁, soms alleen, om te zien hoe zijn gemeenschap in het donker leefde. Hij keek niet door ramen, hij luisterde niet aan deuren met de bedoeling te bespieden, maar hij wilde weten of er ergens een kind huilde van honger, of ergens een ziekenhulpkreet ongehoord bleef, of ergens een ondervraagde zaak in de moskee aan het gerecht was ontsnapt.

Het beroemdste voorval is dat van de vrouw met de stenen in de pot. Hij hoorde een kind huilen achter een deur. Hij klopte aan, vroeg de vrouw waarom haar kind huilde. Zij zei dat er geen eten was en dat zij om het kind in slaap te krijgen het deed alsof zij iets in de pot kookte. Stenen, in werkelijkheid. Het kind zou eindelijk in slaap vallen van uitputting. ʿUmar ﵁ keerde naar de schatkist terug, laadde een zak meel op zijn eigen rug, droeg het zelf terug naar het huis van de vrouw, weigerde Aslam ﵁ om hem te helpen dragen met de uitspraak: “Wie zal mijn last dragen op de Dag des Oordeels,” en kookte met haar eigen handen het brood dat haar kind kon eten.

Suyuti ﵀ noemt dit voorval in zijn verzameling van uitspraken en wonderverhalen rond ʿUmar’s regeerstijl. Het is niet alleen anekdotisch; het is een principe. De Khalifah die in de straten patrouilleerde, droeg de zorg voor elke maag in Medina, ook die van de slaapeloze vrouw aan wie de schatkist geen rekening over hield. Bestuur was, in zijn opvatting, geen administratie van getallen maar een bezoek aan huizen.

De brief aan Abu Musa al-Ashʿari ﵁

Tot de meest belangrijke documenten die ʿUmar ﵁ heeft achtergelaten, behoort de brief die hij aan Abu Musa al-Ashʿari ﵁ schreef bij diens aanstelling als rechter en gouverneur in Iraq. De brief, die Suyuti ﵀ in de geest weergeeft en die in de hadithliteratuur van de eerste eeuwen in meerdere versies is overgeleverd, vat de hele islamitische rechtsleer in een paar paragrafen samen. Het is de Magna Carta van de islamitische gerechtelijke procedure.

De brief begint met de woorden, in paraphrase naar Suyuti’s overlevering: “Rechterlijke uitspraak is een vaststaande plicht en een gevolgde traditie. Begrijp dus wanneer een zaak voor jou wordt gebracht, want het is van geen nut om een woord te spreken dat geen uitwerking heeft.” Hier ligt het uitgangspunt: een rechter spreekt niet voor de show, niet voor zijn eigen profilering, maar voor de uitvoering van wat hij beslist. Een uitspraak die niet zou worden uitgevoerd, was beter niet gegeven.

De brief gaat verder met de gelijkheid voor het recht: “Behandel de mensen gelijkelijk in jouw aangezicht, in jouw zitting en in jouw oordeel, zodat de edele jouw onrecht niet hoopt en de zwakke niet wanhoopt aan jouw rechtvaardigheid.” Drie eigenschappen waarin een rechter geen voorkeur mag tonen: in de manier waarop hij iemand aankijkt, in de plaats waar hij iemand laat zitten, in de uitspraak die hij geeft. Wie de rechtbank betreedt, moet ervaren dat hij in de drie kringen op dezelfde wijze wordt benaderd als de ander, ongeacht zijn stand.

Daarna komt de bewijslast: “De bewijslast rust op de eiser, en de eed op degene die ontkent. Maar verzoening onder de moslims is toegestaan, behalve een verzoening die het wettige verbiedt of het verbodene toestaat.” Een principe dat in de moderne procesvoering nog steeds geldt: wie iets beweert, moet het bewijzen; wie ontkent, kan met een eed volstaan. Maar boven het procesrecht staat de mogelijkheid van minnelijke schikking, mits die schikking de regels van openbaring niet schendt.

De brief vervolgt met een waarschuwing voor de revisie: “Mocht je gisteren een uitspraak hebben gedaan en vandaag opnieuw bij die zaak komen om in te zien dat zij beter anders had gekund, weerhoud je dan niet om terug te keren naar de waarheid, want de waarheid is oud en het terugkeren naar de waarheid is beter dan het volharden in de leugen.” Een rechter die zijn fout erkent, doet de waarheid eer aan; een rechter die zich tot eer van zijn ambt aan een fout vasthoudt, schendt het ambt zelf.

Het laatste deel van de brief richt zich op het bestuderen van rechtsbronnen: “Begrijp wat aan jou wordt voorgelegd uit wat niet in Koran of Sunnah is, en vergelijk de zaken. Ken hun overeenkomsten en verschillen en vorm vervolgens jouw oordeel naar wat het meest geliefd is bij Allah ﷻ en het meest overeenstemt met de waarheid.” Hier ligt de hele leer van qiyas, de analogische redenering, ingesloten. Wat de openbaring niet rechtstreeks beslist, moet de rechter via analogie afleiden uit wat zij wel beslist.

Deze brief, of de versie ervan die Suyuti ﵀ weergeeft, is later in de geleerde tradities van de hanafiyyah, malikiyyah, shafiʿiyyah en hanbaliyyah aangehaald als een van de fundamenten van het islamitisch recht. Wat ʿUmar ﵁ aan Abu Musa ﵁ schreef toen die in Basra zou gaan zetelen, werd het programma waaraan elke islamitische rechter na hem zijn ambt diende uit te oefenen. De aanwijzingen waren niet uniek voor één gouverneur in één provincie; zij waren universele richtlijnen voor de hele Khilafah die ʿUmar ﵁ had ingericht.

De brief aan de Byzantijnse keizer

In een ander schrijven, dat Suyuti ﵀ op pagina honderdzevenenveertig op latere isnad-autoriteit noemt, richtte ʿUmar ﵁ zich tot Hercacius, de Byzantijnse keizer wiens troepen door Yarmuk waren verslagen en die zich in Constantinopel had teruggetrokken. In de brief riep ʿUmar ﵁ hem op tot Islam, met een verwijzing naar de Koran:

Het was een uitnodiging in de geest van de Profeet ﷺ zelf, die in het zesde of zevende jaar van de Hijra dezelfde keizer een brief had geschreven en hem tot Islam had opgeroepen. ʿUmar ﵁ herhaalde de oproep, nu vanuit een positie van duidelijke militaire superioriteit, maar nog steeds in dezelfde voorbeeldige toon: een uitnodiging, geen bedreiging. De keizer las en zweeg, en de oproep liep niet uit op een bekering. Maar voor de geleerde traditie was de brief een document waaruit zij de da’wah-stijl van de tweede Khalifah konden afleiden: niet alleen militair krachtig, ook tekstueel en argumentatief gefundeerd.

“Stop bij mijn graf”

Op een dag, lang voor zijn dood, hoorde Aslam ﵁ ʿUmar ﵁ tot zichzelf zeggen, terwijl zij langs de begraafplaats van Baqi liepen: “Wanneer ik in deze aarde lig, zullen de mensen aan mijn graf voorbijgaan en zeggen: ʿUmar ibn al-Khattab ﵁, Allah’s barmhartigheid op hem. Wat ben ik in deze aarde, als Allah ﷻ niet met mij barmhartig is.”

Hij wist dat zijn naam zou doorklinken. Hij wist dat de gemeenschap hem zou eren. Maar de naam en de eer waren voor hem niet wat de Dag des Oordeels zou bepalen. Wat zou bepalen, was wat in zijn rekening stond en hoe Allah ﷻ hem zou behandelen op grond van die rekening. Daarom werkte hij elke dag alsof het zijn laatste was, en daarom regeerde hij elke nacht alsof de gemeenschap die hij bestuurde een trust was waarvan hij ergens de bezitter, ergens de huurder, maar nimmer de eigenaar was.

“Verricht voor mij wat ik niet verricht heb”

Op zijn sterfbed, in de drie etmalen tussen de aanslag en zijn overlijden, riep hij zijn zoon ʿAbdullah ﵁ naast zich. Hij gaf hem niet alleen de boodschap voor ʿAʾishah ﵂ en niet alleen de opdracht om de Shura van Zes te begeleiden, hij gaf hem ook een laatste persoonlijke verzoek. “Reken na mijn dood mijn rekening uit. Het huis waarin ik woon, mocht het van het bezit van de moslims zijn, koop het dan voor de schatkist terug. De kleren die ik draag, mochten zij van mijn eigen geld zijn, geef ze dan aan de armen. De wol waaronder ik nu lig, mocht zij van mij zijn, was haar dan en gebruik haar in mijn graf.” Hij wilde dat zijn rekening met de gemeenschap voor zijn begrafenis op nul stond.

ʿAbdullah ﵁ deed wat zijn vader had gevraagd. Hij rekende met de schatkist na, en hij vond dat de Khalifah niets had genomen wat hem niet toekwam en dat de gemeenschap niets aan hem te eisen had. Een man die tien jaar over een rijk had geregeerd dat zich van de Hijaz tot Khorasan en van Egypte tot Armenië uitstrekte, die door zijn handen miljoenen dinars had laten gaan in soldijen, in toelagen, in goederen, was bij zijn overlijden zonder schuld en zonder vermogen. De wollen mantel die hij droeg, was zijn eigendom geweest sinds de tijd van de Profeet ﷺ. Het huis waarin hij woonde, was een huis dat hij van zijn eigen middelen had gekocht voor zijn bekering. De voorraad meel in zijn keuken was wat zijn dochter Hafsah ﵂ hem die week had gestuurd. Verder was er niets.

De erfenis voor de Ummah

Wat ʿUmar ibn al-Khattab ﵁ aan de Ummah heeft nagelaten, gaat het bestek van één artikel verre te buiten. Het rijk dat hij overdroeg aan ʿUthman ﵁, was bestuurlijk geordend op een wijze die geen enkele Khalifah na hem fundamenteel zou veranderen. Het Diwan dat hij had opgesteld, zou tot in de Abbasidische tijd dezelfde structuur behouden. De Hijri-kalender die hij had ingesteld, telt nog steeds vandaag de tijd in de moslimwereld. De gouverneurs die hij had benoemd, vormden de eerste generatie van bestuurlijke ambtenaren die niet door bloedband maar door bekwaamheid hun positie kregen. De rechterlijke procedure die hij in de brief aan Abu Musa ﵁ had geformuleerd, werd de procedure van duizenden rechters na hem.

Maar zijn erfenis ligt niet alleen in instellingen. Zij ligt in een houding. In de houding van een Khalifah die zelf de last droeg, die zelf in de straten patrouilleerde, die zelf in een wollen mantel sliep, die zelf om vergeving bad nog voordat zijn eerste khutbah begon, en die zelf op zijn sterfbed naar zijn rekening met Allah ﷻ vroeg vóór hij naar zijn opvolger vroeg. Die houding heeft de Islam een norm gegeven die in tien eeuwen van bestuur als ijkpunt is blijven werken. Een gouverneur die rechtvaardig wenste te zijn, vroeg zich af wat ʿUmar ﵁ in deze situatie zou hebben gedaan. Een rechter die zijn ambt serieus nam, raadpleegde de brief aan Abu Musa ﵁. Een bestuurder die de verleiding van rijkdom voelde, herinnerde zich het gesprek met Salman ﵁ over de dirham die de Khilafah in koningschap kon veranderen.

Zijn naam wordt vandaag nog uitgesproken in het kindergebed van zijn ouders, in de adhkar van de moslims voor de salah, in de eer waarmee zijn graf in Medina door pelgrims wordt gepasseerd. De drie graven in de kamer van ʿAʾishah ﵂, drie levens van precies dezelfde lengte, dragen samen het hart van de vroege Islam. De Profeet ﷺ aan het hoofd, Abu Bakr ﵁ in het midden, ʿUmar ﵁ aan de zijde. Voor de moslim die de salaam op hen uitspreekt vanuit de Rawdah, is dat de wezenlijke geografie van de Islam: drie mannen die in hun aardse leven onafscheidelijk waren en die in hun rust onafscheidelijk zijn gebleven.

En zo eindigt de geschiedenis van zijn Khilafah, en zo eindigt de geschiedenis van zijn persoon. Een man die zijn leven was begonnen als vijand van de boodschap en geëindigd was als haar tweede dragende pijler. Een man die door drie verschillende ingangen van de openbaring was binnengetreden en die door één enkele dolksteek in de Masjid an-Nabawi was uitgetreden. Een man wiens leven door de geschiedenis van twee voormalige wereldrijken werd doorsneden en wiens regering die geschiedenis voor altijd had geherschreven. Een man die in zijn dood toestemming vroeg om naast zijn metgezellen te liggen en die toestemming kreeg, ongeschonden door de eeuwen, tot aan vandaag.

In het volgende hoofdstuk van de geschiedenis van de Rashidun gaan wij verder met ʿUthman ibn ʿAffan ﵁, de derde Khalifah, de bezitter van de twee lichten, de man die door de Shura van Zes was aangewezen en die voor twaalf jaren de Khilafah zou dragen. Maar voor het ogenblik blijven wij staan bij het graf van ʿUmar ﵁, dat in de kamer van ʿAʾishah ﵂ ligt, en spreken wij over hem de woorden die de Profeet ﷺ over hem heeft uitgesproken en die voor de geschiedenis als zijn epitaaf gelden: indien er na hem een profeet zou zijn, dan zou het ʿUmar ibn al-Khattab ﵁ zijn geweest. Allah ﷻ zij tevreden over hem, en moge hij over Allah ﷻ tevreden zijn.