İlk İnşa Edildiği Hâliyle Mescid-i Nebevî, Hicrî 1 (MS 622)

Hz. Peygamber ﷺ Medine'ye ulaştığında Benî Neccâr arasında, Ebû Eyyûb'un ﵁ avlusuna indi ve yakındaki bir arsa üzerine mescit yapılmasını emretti. Enes ibn Mâlik ﵁ arsayı Sahih al-Bukhari 428'de tarif eder: müşrik mezarları, yıkıntılar ve hurma ağaçları bulunan, duvarla çevrili bir bahçe. Mezarlar çıkarıldı, yıkıntılar düzlendi, hurmalar kesildi; gövdeler kıble tarafına sıralandı ve kapı pervazları taştan yapıldı. Bu sırada ashap ﵃ taşları taşıyor ve Hz. Peygamber ﷺ ile birlikte beyitler söylüyordu.

Arsa, Es'ad ibn Zürâre'nin ﵁ himayesindeki iki yetim çocuğa, Sehl ile Süheyl'e ﵄ ait bir hurma kurutma yeriydi (Sahih al-Bukhari 3906). İbn Sa'd ﵀, üzerindeki garkad çalılarının kesildiğini ve durgun suyunun akıtıldığını, Es'ad'ın ﵁ de orada daha önce üstü açık, duvarla çevrili bir alanı namaz için kullandığını ekler (al-Tabaqat al-Kubra 1:239).

İbn Ömer ﵄ malzemeleri Sahih al-Bukhari 446'da verir: Resûlullah ﷺ zamanında mescit kerpiçten yapılmıştı, çatısı hurma dalları, sütunları hurma gövdeleriydi. Boyutu çeşitli şekillerde rivayet edilir; Semhûdî ﵀ bunları Wafa' al-Wafa'da toplamıştır. İlk yapıya bağlı rivayet yaklaşık 70 × 60 zira, 35 × 30 m kadar verir; İbn Sa'd'ın ﵀ de verdiği 100 × 100 zira ölçüsünü ise Semhûdî ﵀, hicrî 7 yılında Hayber'in ardından yapılan genişletmeden sonraki boyut olarak kabul eder.

Mescidin büyük bölümü açık gökyüzünün altındaydı. Kıble tarafı boyunca, çapraz kirişleri, hurma dallarını, hurma yaprağından hasırları ve izhir otunu taşıyan hurma gövdelerinden bir gölgelik vardı; üzerinde çamur ya çok azdı ya da hiç yoktu, bu yüzden yağmur yağdığında mescit çamurla dolardı. Semhûdî ﵀ bunu Ca'fer ibn Muhammed ﵀ ve İbn Şihâb'dan ﵀ aktarır (Wafa' al-Wafa 1:258-1:261). Çatının sıvanması önerildiğinde, Ca'fer ibn Muhammed'in ﵀ rivayetine göre Hz. Peygamber ﷺ bunu kabul etmedi ve onu Mûsâ'nın ﵇ arîşi gibi bir arîş olarak adlandırdı; Hasan ﵀ da elini kaldıran bir adamın çatısına dokunabildiğini açıkladı (Wafa' al-Wafa 1:258-1:261).

Hicretten sonra on altı ya da on yedi ay boyunca namaz kuzeye, Kudüs'teki Beytülmakdis'e doğru kılındı (Sahih al-Bukhari 40); bu yüzden kıble duvarı ve gölgelik kuzey taraftaydı. Model bu yönü zemindeki soluk bir okla gösterir. Hz. Peygamber'in ﷺ namazda durduğu bir yeri işaretlemez: böyle bir yeri belirleyen rivayetler, mescit yeniden inşa edilip genişletildikten yüzyıllar sonra ölçülen işaretlere dayanır.

İbn Sa'd ﵀ ilk yapıda üç kapı kaydeder: biri arka duvarda, biri batı tarafta, sonradan Bâbü Âtike ya da Bâbü'r-Rahme olarak anılan, bir de Hz. Peygamber'in ﷺ girdiği ve sonradan Bâbü Cibrîl olarak bilinen doğu taraftaki kapı (al-Tabaqat al-Kubra 1:240; Wafa' al-Wafa 2:212-2:214). Kıble döndüğünde güney duvarındaki arka kapı örüldü ve onun karşısında, kuzey duvarında yeni bir kapı açıldı; doğu ve batı kapıları ise olduğu gibi kaldı (Wafa' al-Wafa 1:259).

Mescitle birlikte, Hz. Peygamber'in ﷺ ev halkı için onun doğu tarafına bitişik, hurma gövdeleri ve dallarıyla örtülü, kapıları mescide açılan kerpiç odalar yapıldı (al-Tabaqat al-Kubra 1:240). İlk iki yılda bunlardan iki tane vardı: güneyde Âişe'nin ﵂ odası ve onun yanında, doğu kapısına doğru Sevde'nin ﵂ odası. Diğer eşlerin odaları hicrî 3 yılından itibaren eklendi ve bu sahnenin parçası değildir.

Boyutları, onları daha sonra görenlerden gelir. Dâvûd ibn Kays ﵀, hicrî 88 yılında yıkılmadan önce Âişe'nin ﵂ odasını tarif etti; Hasan-ı Basrî ﵀ de Osman'ın ﵁ hilafetinde odaların çatılarına eliyle dokunduğunu hatırlıyordu (al-Adab al-Mufrad 450 ve 451). Model bu tarifleri odaların hicrî 1 ve 2 yıllarındaki hâli için kullanır; yer notu da bunu belirtir.

Hicrî 2 yılının Recep ayında, başka rivayetlere göre Şaban ayında, kıble Beytülmakdis'ten Mekke'deki Kâbe'ye çevrildi ve bu mescitte Kâbe'ye doğru kılınan ilk tam namaz ikindiydi (Sahih al-Bukhari 40; al-Tabaqat al-Kubra 1:242). Bina da namazı izledi. Artık kıble duvarı olan güney duvarı boyunca yeni bir gölgelik yapıldı; o duvardaki arka kapı kapatıldı ve kuzey duvarında bir kapı açıldı (Wafa' al-Wafa 1:259; Creswell, Early Muslim Architecture, 13).

Eski kuzey gölgeliği yıkılmadı. O andan itibaren mescidin arka tarafında durdu ve evi olmayan muhacirlere, Suffe ehline barınak oldu; Semhûdî'nin ﵀ topladığı rivayetlerde Zehebî ﵀ ve Kadı İyâz ﵀ bunu böyle tarif eder (Wafa' al-Wafa 1:280 ve 2:48). Binayı değişiklikten önce ve sonra görmek için modeldeki kıble ayarını kullanın.

Mescit, Benî Neccâr'ın evleri ve hurmalıkları arasında duruyordu. Yaklaşık 120 m güneydoğuda, geleneğin yerleştirdiği yerde, mescit ve odalar yapılırken Hz. Peygamber'in ﷺ kaldığı Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin ﵁ evi duruyordu. Avlunun çevresindeki evler ve bahçeler Medine modelinden gelir ve bilinen binaları değil, kaynakların tarif ettiği örüntüyü temsil eder.

Yazılı kaynaklar malzemeleri, yaklaşık boyutu, duvarların yüksekliğini, kapıları, gölgeliği ve onun taşınmasını, ilk iki odayı verir. Bir plan vermezler. Sütunların sayısı (Semhûdî'nin ﵀ aktardığı zayıf bir rivayete göre sıra başına altı), gölgeliklerin derinliği, kapıların genişliği, çatının kalınlığı ve her kapının duvar boyunca yeri yeniden kurgudur; her yer notu, ölçülerinden hangilerinin varsayıldığını belirtir.

Hicrî 2 yılından sonraki hiçbir şey gösterilmez: hicrî 7 veya 8 yılında gelen minber yoktur; mihrap nişi, minare, kubbe, taş sütun, kandil ya da çakıl döşeme de yoktur, ilk ikisinin ötesinde oda da yoktur. Âişe'nin ﵂ odası bu yıllardaki gibi, içinde yaşanan bir oda olarak gösterilir. İnsan figürü yoktur: Hz. Peygamber ﷺ ve ashabı ﵃ asla tasvir edilmez.